اخبارصنعت چاپ

بر گرده گاوميش‌ها

نخستين دستگاه چاپ چگونه وارد ايران شد؟

داستان چاپ و داير شدن نخستين چاپخانهها در ايران حکايتي شنيدني دارد. نخستينبار ظاهرا فرقهاي از کرمليهاي ارامنه در 1638 ميلادي بودند که دستگاه چاپي براي خودشان در جلفاي اصفهان دستوپا کردند و کتاب «زبور داوود» را بهزبان و خط ارمني در بيش از پانصد صفحه منتشر کردند. چنين امکاني براي اقليت ارامنه آن روزگار، نتيجه فضاي مساعدي بود که شاه عباس صفوي و جانشينان او براي اقليتهاي مذهبي بهوجود آورده بودند. در سفرنامه شاردن که به روزگار صفويان برميگردد، اشارهاي به آشنايي ايرانيان با صنعت چاپ و اشتياق آنها براي استفاده از اين صنعت شده است

نخستين بار که يک چاپخانه اقدام به نشر کتاب به خط و زبان فارسي کرد، يک‎سال بعد از اين تاريخ بوده است، نه در ايران که در ليدن هلند و به‎دست مبلغان مسيحي که با هدف ترويج دين مسيحيت، کتاب‎هايي را به زبان فارسي منتشر کردند.

اما بقيه داستان مي‎ماند تا زمان فتحعلي‎شاه قاجار. عباس ميرزا به‎دليل استقرار حکومتش در تبريز و نزديکي‎اش با حکومت عثماني، با برخي از صنايع که در آن ديار به‎کار گرفته مي‎شد، آشنا شد؛ علاوه بر آن، او خواهان پيشرفت‎هاي نظامي و سياسي بود، به‎ويژه براي تعليم و آموزش سپاه شکست خورده در جنگ با روس‌ها و ديگر علوم لازم، به‎ضرورت رفع عقب‎ماندگي‎هاي محسوس در آن زمان؛ در اين ميان چاپخانه‎اي لازم بود که به نشر روزنامه و کتاب‎هاي آگاهي‎دهنده به‎ويژه کتاب‎هاي علمي اختصاص يابد. اين مهم سرانجام با حمايت و پيگيري‎هاي او محقق شد. بدين ترتيب، او بناي نخستين چاپخانه‎اي را گذاشت که در ايران، به‎زبان فارسي و با روش چاپ سربي، به نشر کتاب پرداخت. اين چاپخانه را آقاي زين‎العابدين تبريزي در سال (1816)، 1233 هجري قمري در تبريز داير کرد. فتح‎نامه، اثر ميرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهاني که تفصيلي است از جنگ‎هاي ميان ايران و روس و نگارش آن به پنج‎سال پيش از اين تاريخ برمي‎گشت، اولين کتابي بود که به فارسي منتشر شد. هفت‎سال بعد، زين‎العابدين به امر فتحعلي شاه به تهران احضار شد و چاپخانه‎اي در تهران نيز به‎سال 1240 هجري قمري تأسيس کرد. اما اين پايان ماجرا نبود. چاپ‎ سربي با وجود آن‎که پيشرفته‎تر از چاپ سنگي بود، چندان به مذاق ايرانيان خوش نيامد!

با عدم استقبال از چاپ سربي، جعفرخان تبريزي مأموريت يافت، راهي پايتخت روسيه شده و پس از تعليم در مسکو، ابزار و وسايل چاپ سنگي را هم از آن‎جا به ايران وارد کند. عدم استقبال ايرانيان از چاپ سربي دلايل گوناگوني داشت که مهمترينش عادتي قديمي بود که به خواندن کتابت نسخه‎نويسان و خط خوش آنان وجود داشت. چاپ‎ سربي امکان زيباسازي را از خط فارسي مي‎گرفت و همه خطوط به يک شکل چاپ مي‎شدند، در حالي که در چاپ سنگي اين امکان وجود داشت که کتاب‎هايي با خط خوش منتشر شوند. اما چاپ سنگي به‎دليل نوع چاپ و دشواري‎هايش بر قيمت کتاب مي‎افزود و از طرفي، به‎دليل کيفيت کاغذ و جوهر، امکان چاپ در شمارگان بالا وجود نداشت. اما با اين حال کار تا آن‎جا بالا گرفت که برخي از مرتجعين چاپ با حروف سربي را نوعي کفر محسوب کردند! همين باعث شد که چاپ سنگي با همه محدوديت‎ها و هزينه‎هايش رواج پيدا کند. چاپ سنگي بر خوش‎نويسي نيز تأثيرهايي گذاشت؛ چراکه به‎دلايل فني محدوديت‎هايي را بر خوشنويسان تحميل مي‎کرد که بايد آن‎ها را رعايت مي‎کردند و همين محدوديت‎ها نيز زمينه‎ساز تأثيرگذاري‎هايي بر خوش‎نويسي در خط فارسي شد. با اين اوصاف، چاپ سنگي خيلي زود جايگزين چاپ سربي شد و دامنه آن به تهران و ديگر شهرها نيز کشيده شد. اولين اثر چاپ سنگي قرآني خوش‎نويسي شده بود و بعد از آن ظاهرا کتاب زادالمعاد با چاپ سنگي منتشر شد. حدود نود سال بعد، نوه حاج زين‎العابدين تبريزي (کسي که اولين دستگاه چاپ را به ايران آورده بود)، چاپخانه‎اي داير کرد که از ابزار و امکانات به‎روزتري برخوردار بود. او که به زين‎العابدين مطبعه‎‎‎چي معروف بود، پس از سفر حج، نام علميه را انتخاب کرد و ظاهرا خاندان معروف علمي که هنوز در ايران در کار چاپ و نشر فعالند، نوادگان او هستند.

زين‎العابدين علميه وسايل و ابزار چاپخانه خود را از آلمان خريداري کرد و از راه مصر به بندر استامبول در عثماني رساند و از آن‎جا نيز با چهل گاوميش به تبريز برد. نقل است که او براي رساندن دستگاه‎ها به خانه‎اش، مجبور بود از کوچه‎هاي باريکي عبور کند که گاوميش‎ها و بارشان نمي‎توانستند از آن رد شوند، پس ديوارهاي خانه‎هاي سر راه را خراب کرد و پس از جابه‎جايي، دوباره آن‎ها را بالا برد. او همچنين به‎همراه خود، هشت نفر از متخصصان صنعت چاپ را از آلمان به تبريز آورد تا کار کردن با دستگاه‎ها را آموزش دهند. آن‎ها به‎همراه چاپخانه که در خانه بزرگ او تأسيس شد، مدتي ميهمانش بودند.

در اين رهگذر، نبايد از تأسيس دارالفنون و تأثير آن بر صنعت چاپ غافل شد. اين مدرسه که به‎دست اميرکبير و با الگو گرفتن از مدارس غربي براي آموزش به‎شيوه جديد تأسيس شد، براي چاپ کتاب‎هاي درسي و منابع مورد نياز شاگردان خود، کارگاهي براي چاپ داير کرد تا کتاب‎هاي درسي اين دبيرستان را که اغلب به قلم استادان نوشته شده بود، به طبع برساند.

اين کارگاه کوچک که «دارالطباعه خاصه علميه مبارکه دارالفنون تهران» نام گرفت، در سال 1268 هجري شمسي زير نظر عليقلي ميرزا اعتضادالسلطنه، مدير وقت دارالفنون، تأسيس شد و ظاهرا تا سال 1300 همچنان به کار خود ادامه داده است.

نخستين چاپخانه جامع دولتي که کتاب‎ها و روزنامه‎هاي گوناگوني چاپ مي‎کرد، در دوره ناصرالدين شاه در تهران داير شد. ناصرالدين شاه دستگاه‎هاي اين چاپخانه را در بازگشت از سفر فرنگ با خود به ايران آورد. بعدها با فرا رسيدن عصر مشروطه و افزايش عناوين و تيراژ روزنامه‎ها و گرايش مردم به کتابخواني، چاپ‎خانه‎ها گسترش بسياري يافتند. تقريبا در همين زمان بود که چاپ ژلاتيني وارد ايران شد و کمک حال مبارزان سياسي آن روزگار گشت تا شبنامه‎ها و اعلاميه‎هاي خود را به‎راحتي تکثير کنند. چاپ ژلاتيني اين امکان را فراهم مي‎آورد که در مکاني کوچک به امر چاپ بپردازند.

پس از اعلان مشروطيت توسط مظفرالدين شاه و تشکيل مجلس اول، اصحاب مجلس براي چاپ و نشر روزنامه و ديگر موارد اختصاصي خود، چاپخانه‎اي در مجلس داير کردند که به‎زودي به بزرگترين چاپخانه ايران بدل شد. ديگر چاپخانه مهم اين دوران، چاپخانه شاهنشاهي به‎سرپرستي عبدا… خان قاجار بود که چهره معروفي در صنعت چاپ به‎حساب مي‎آيد. اين چاپخانه نيز پس از مشروطه داير شد و تا سال 1328 فعال بود.

در دوران احمد شاه، چاپ، گسترش بيشتري پيدا کرد و حتي حکومت رضاخان با وجود محدوديت‎هايي که براي روزنامه‎ها و کاهش تعداد آن‎ها اعمال مي‎کرد، نتوانست از گسترش روز‎افزون چاپ و نشر کتاب جلوگيري کند. اين‎چنين بود که چاپخانه‎ها يکي پس از ديگري راه‎اندازي شدند و حتي برخي نهادهاي کشوري و لشکري نيز براي خود صاحب چاپخانه شدند؛ همانند ارتش، بانک ملي، اداره دخانيات و راه‎آهن. به مرور دستگاه‎هاي تازه‎اي از راه رسيد و شيوه‎هاي نوين جايگزين شيوه‎هاي قديمي‎تر شد، دستگاه‎هاي چاپ استنسيل، چاپ ملخي، افست، رتاتيو، دو رنگ و چهار رنگ نيز تحولات بعدي را در اين راه به‎دنبال داشت که به گسترش صنعت چاپ و شرايط امروزين آن انجاميد.

 روايت: حميدرضا اميدي سرور

بر گرده گاوميش‌ها

برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن