icon-house.gifصفحه اصلی  |  ماهنامه صنعت چاپ  |  آگهی  |  اشتراک  |  راهنمای مشاغل چاپ  |  درباره ما  |  تماس با ما

#
Persian Site English Site
جستجو در :
اصل یا تقلبی، مجاز یا قاچاق تشخیص کالا در محل خرید

گفتگو با سید محمود خلخالی مدیر اجرایی شبکه بازرسی و نظارت مردمی (شبنم)

اصل یا تقلبی، مجاز یا قاچاق تشخیص کالا در محل خرید

ماهنامه شماره 372 (آذر 1391 )

گزارشگر:زيبا سلطانلو

تشخیص کالای اصلی از نوع تقلبی در بسیاری از کالاهای لوکس مانند لوازم آرایشی و کالاهای معمولی مانند لوازم اتومبیل به راستی کار دشواری است. دست‌اندرکاران جعل و قاچاق شگردهای حرفه‌ای خاص خود را دارند، از جملات و ریزنوشته‌های نویسنده تا چاپ رنگ‌های نزدیک به بس


 

 
 
طرح شبنم چیست و چگونه عملکردی دارد؟
شبنم «شبکه بازرسی و نظارت مردمی» یکی از طرح‌های وزارت صنعت، معدن و تجارت است که از طریق تولید و الصاق برچسب‌های ویژه به کالاهای وارداتی، رهگیری آنها را از مبدا ورود به کشور تا توزیع در شبکه توزیع و رسیدن به دست مصرف‌کننده ممکن می‌سازد. در حقیقت این طرح در جهت کمک به مردم برای اطمینان از اصالت کالاهای وارداتی و ناامن کردن شبکه توزیع برای قاچاقچیان و جعل‌کنندگان، شکل گرفته است.
مجری رسمی طرح شبنم، نهاد حکومتی وزارت صنعت، معدن و تجارت با نظارت ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز و مجری فنی این طرح، شرکت خدمات انفورماتیک راهبر (مستقر در وزارت صنعت معدن و تجارت) است.
طرح شبنم در هفته دولت در شهریورماه سال 89 شروع به کار کرد. از اوایل سال 90 در پی تفاهم‌نامه‌ای که بین متولی این طرح با سندیکاهای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایجاد شد، برچسب‌های شبنم به روی داروها و مکمل‌های غذایی الصاق شدند.
در ادامه به تشخیص ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز، 5 گروه کالایی شامل لوازم خانگی، لوازم صوتی و تصویری، لوازم رایانه، تلفن همراه و اسباب بازی‌ها نیز مشمول الصاق برچسب‌های شبنم شدند و واردکنندگان و عرضه‌کنندگان این 5 گروه کالا می‌بایست با تکمیل فرم‌های خوداظهاری برای تجهیز کالاهای خود به این برچسب‌ها اقدام می‌کردند.
مرحله اول بازرسی این کالاها در اردیبهشت ماه سال 91 شروع شد و بازرسان نهادهای نظارتی از قبیل تعزیرات، ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز، سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان و بازرسی و نظارت شورای اصناف کشور به کف بازار مراجعه و کالاهای مشمول طرح را رصد می‌کردند که اگر فاقد برچسب بودند، در نهایت از آنجا جمع‌آوری می‌شدند. 
 
خوداظهاری واحدهای صنفی چه روندی دارد و واردکنندگان چگونه موفق به دریافت برچسب‌های شبنم می‌شوند؟
جهت سهولت در رصد کالاهای سطح بازار و رهگیری این قبیل کالاها، فرم‌های خوداظهاری در وب‌سایت طرح شبنم موجود است که واحدهای صنفی پس از تکمیل آن می بایست به اتحادیه خود جهت تایید مراجعه ‌کنند. با اجرای مرحله دوم طرح در حال حاضر 31 اتحادیه در این زمینه مشارکت دارند. اتحادیه مربوطه پس از رویت و بررسی فرم‌های خوداظهاری، آنها را تایید کرده و برای کارگزاران رسمی طرح شبنم می‌فرستند.
به عبارتی مسوولیت بررسی فرم‌های خوداظهاری از نظر صحت اطلاعات و برای مثال از این نظر که کالاهای اظهاری جزو کالاهای ممنوعه نباشد، از سوی وزارت صنعت به اتحادیه‌ها واگذار شده است. اتحادیه‌ها بعد از بررسی، گواهی مخصوص اتحادیه را تکمیل می‌کنند و به مهر و امضای رییس اتحادیه می‌رسانند. این فرم که در چهار برگ مخصوص متقاضی، اتحادیه، مدیریت بازرسی و نظارت اصناف کشور و نصاب تهیه شده است، بعد از تکمیل شدن تحویل کارگزار مربوطه می‌شود تا برچسب‌های آماده شده را به ماموران الصاق تحویل دهد. تاکید می گردد که هیچ برچسبی به خود واحد صنفی تحویل داده نمی‌شود.
 
الصاق برچسب‌ها توسط مامورین الصاق، چگونه و طی چه زمانی صورت می‌گیرد؟
در مرحله اول اجرای طرح شبنم واردکننده پس از انجام مراتب ترخیص کالا، مدتی منتظر می‌ماند تا برچسب‌ها آماده شود که این مدت به طور معمول چند روز طول می‌کشید. تعهدنامه‌ای هم از درخواست‌کننده گرفته می‌شد که حتما برای الصاق برچسب‌ها با اپراتور الصاق تماس بگیرد.
اما در مرحله دوم زمانی که کالاها وارد انبار شرکت واردکننده می‌شود، آن شرکت می‌تواند به کارگزار طرح شبنم مراجعه کند و برچسب‌ها را همراه با مامورین الصاق دریافت نماید. چون برچسب‌ها از قبل یعنی به محض ثبت سفارش تولید شده‌اند. برچسب‌ها در محل انبار واردکننده به کالاها الصاق می‌شود و بعد از اتمام الصاق شماره سریال آنها ثبت و فعال می‌شوند. این فرآیند در مجموع طی 48 ساعت انجام می‌شود.
 
           
 
در خصوص مراحل دریافت برچسب های شبنم توضیحاتی دهید.
ببینید در حال حاضر برچسب‌های شبنم در دو نوع و برای دو حوزه متفاوت تولید می‌شوند: یکی برچسب‌های آبی رنگ مخصوص واردات و دیگری برچسب‌های نارنجی‌رنگ که در مرحله دوم اجرای طرح برای کالاهای مشمول برچسب رهگیری شبنم «در سطح عرضه» طراحی شده‌اند. برچسب‌های واردات در نتیجه فرآیند ثبت سفارش کالا توسط واردکننده در وزارت صنعت، معدن و تجارت به آن تعلق می‌گیرند. 
فرآیند ثبت سفارش کالا از آبان ماه سال 90 تغییراتی داشته و مشروط به اخذ کد رهگیری شبنم شده است. به این ترتیب که هر واردکننده‌ای که اقدام به ثبت سفارش کالای وارداتی خود می‌کند، اگر آن کالا مشمول طرح شبنم باشد، باید کد رهگیری شبنم آن را نیز ارایه دهد. پس باید قبل از ثبت سفارش به کارگزار مربوطه شبنم مراجعه و گواهی لازم را دریافت کند. این گواهی در دو مرحله کاربرد دارد؛ یکی اینکه کد رهگیری شبنم را در بردارد که برای نهایی کردن پرینت ثبت سفارش لازم است، دوم اینکه در زمان وارد کردن کالا، واردکننده باید این گواهی را جهت ترخیص همراه سایر مدارک ترخیصی به اداره گمرک و کارگزاری خود جهت دریافت برچسب ارایه دهد. در آخر پس از ورود کالا به انبار شرکت واردکننده، برچسب‌های آبی رنگ توسط ماموران مجاز به کالاها الصاق می‌شود.
اما برچسب‌های نارنجی رنگ، برچسب‌‌های موقتی هستند که برای کالاهای سطح بازار و در نتیجه خوداظهاری واحدهای صنفی و با تایید اتحادیه‌ها به کالاها داده می‌شوند. این کالاهای موجود در بازار، اصولا شرایط شناور دارند، چون اینها کالاهایی هستند که در بازار وجود دارند ولیکن چون مربوط به قبل از اجرای این طرح هستند، در مرحله واردات و ثبت سفارش، کد شبنم دریافت نکرده‌اند و وارد بازار شده‌اند. بعد از اتمام این کالاها برچسب‌های نارنجی دیگر تولید نخواهند شد و یک برچسب واحد (برچسب آبی رنگ) به تمام کالاها تعلق خواهد گرفت.
 
برچسب‌های شبنم از چه اجزایی تشکیل می‌شود؟
روی برچسب‌های شبنم یک کد 16 رقمی وجود دارد که مخصوص خریدار است. این کد رمزگشایی شده‌ی همان QR Code است که تصویر آن را روی برچسب می‌بینید. فرد خریدار پس از پاک کردن اسکرچ (مرکب خراشیدنی) روی برچسب می‌تواند به چند طریق کد را استعلام کند. یک روش این است که کاربر در صورت داشتن گوشی همراه و برنامه بارکدخوان (این برنامه از وب‌سایت شبنم قابل دریافت است) از بارکد روی برچسب عکس بگیرد. در این صورت با فشار دکمه ارسال و بدون شماره‌گیری کد به صورت خودکار به شماره پیامک شبنم ارسال می‌شود. سپس جواب پیامک که حاوی اطلاعات نام و مشخصات کالا و اصالت یا عدم اصالت آن است، برای کاربر فرستاده می‌شود.
در روش‌های دیگر کاربر می‌تواند کد 16 رقمی را به شماره پیامک موجود روی برچسب (3000392) یا (6008221111)ارسال کند، یا با شماره تلفن گویای مندرج روی برچسب (88969296) تماس بگیرد و یا با مراجعه به وب‌سایت www.shabnam.ir  و وارد کردن کد در بخش استعلام، اطلاعات کالای خود را به دست آورد.
کد دیگری روی برچسب وجود دارد که مختص بازرسان است. چون بازرس نمی‌تواند کد پوشیده شده مخصوص خریدار را مخدوش کند، یک بارکد میله‌ای معمولی روی برچسب قرار داده شده که بازرسان یا به وسیله دستگاه بارکدخوانی که همراه دارند و یا از طریق ارسال پیامک به شماره ویژه، کد را استعلام و صحت برچسب‌ها را کنترل می‌کنند.
 
آیا ترفندهای امنیتی خاصی در برچسب‌ها به کار رفته است؟
بله. برچسب‌های شبنم یک هولوگرام دارند که با عنایت به طراحی خاص خود، نوعی تکنیک امنیتی است. علاوه بر آن جنس کاغذ برچسب‌ها از نوع کاغذ خردشونده است که در صورت کنده شدن پس از یک بار الصاق خرد می‌شود. برای چاپ آنها هم از 12 رنگ استفاده می‌شود. اما نکته امنیتی مهم همان بارکد QR است که روی برچسب وجود دارد. تولید این بارکد یک فرآیند ضدجعل است و قابلیت ذخیره هفت هزار دیجیت اطلاعات را در خود دارد. (4 هزار دیجیت کاراکتر عددی و 3 هزار دیجیت کاراکتر حرفی) هر کد QR که تولید می‌شود، درست مانند اثر انگشت منحصر به فرد است. چون به صورت تصادفی تولید می‌شود. یعنی خود ما هم نمی‌توانیم یک کد را دو بار تولید کنیم. فناوری QR در حال حاضر در بیش از 28 کشور دنیا برای مبارزه با قاچاق کالا استفاده می‌شود. در ایران شرکت خدمات انفورماتیک راهبر که مجری طرح در وزارت صنعت، معدن و تجارت است، تولید این بارکدها را برای طرح شبنم به عهده دارد و سرورهای این طرح ملی نیز به صورت کاملا حفاظت شده در این وزارتخانه نگهداری می‌شوند.
تا به امروز که بیش از دو سال و نیم از اجرایی شدن طرح شبنم می‌گذرد، حتی یک مورد برچسب جعلی هم دیده نشده است. به علاوه اگر نمونه تقلبی هم تولید شود، خریدار به راحتی می‌تواند با استعلام کد روی برچسب متوجه تقلبی بودن آن شود. ما به مردم به شدت توصیه می‌کنیم که حتما کد رهگیری شبنم را مورد استعلام قرار دهند. چون با این کار، کد استعلام شده به دیتا بانک وزارت صنعت، معدن و تجارت متصل می‌شود. اگر کد کالا در دیتا بانک موجود باشد، صحت کالا اعلام می‌شود. اما اگر در دیتا بانک ثبت نشده باشد،‌ تقلبی بودن بارکد بلافاصله اعلام و پرونده تخلف الکترونیک تشکیل می‌شود.
برچسب‌های نارنجی سطح عرضه هم از جنس کاغذ خرد شونده است و شیارهای خاصی روی آن وجود دارد. بارکد،‌ کد 16 رقمی، نحوه استعلام، لوگوی وزارت صنعت، معدن و تجارت،  لوگوی شورای اصناف کشور و لوگوی شبنم و عبارت «طرح ساماندهی بازار» هم روی آن قرار دارند. 
برچسب های شبنم مختص ساماندهی بازار از نوع حرارتی است به این نحو که لوگوی شبنم به رنگ بنفش است که اگر انگشت روی آن قرار گیرد و در دمای بالای 21 درجه، به رنگ سبز تغییر رنگ می‌دهد. این هم یک المان امنیتی است که در برچسب‌های سطح بازار گنجانده شده است.
 
پس احتمال جعل برچسب‌ها پیش‌بینی شده است؟
همه اینها در صورتی است که برچسب تقلبی غیرقابل تشخیص تولید شود. نمونه‌هایی دست ما رسید که تقلبی بودن آنها کاملا واضح بود. اما به هر حال جعل این برچسب‌ها پیش‌بینی شده است. از طرفی هر کالایی که وارد کشور می‌شود باید در دیتا بانک وزارت صنعت ثبت شود. همانطور که توضیح دادم روند ثبت سفارش مدتی است تغییر کرده و کاملا مبتنی بر اخذ کد رهگیری شبنم صورت می‌گیرد.
بنابراین حتی اگر برچسب تقلبی به بازار برسد، با استعلام کد، تقلبی بودن آن مشخص می‌شود. استفاده از کد QR در حوزه مبارزه با جعل و قاچاق کالا در دنیا بسیار رایج است. اما برچسب شبنم با نمونه‌های مشابه خود در دنیا این تفاوت را دارد که به سیستم بازرسی و نظارت وصل است. اگر کد تقلبی باشد، خریدار بلافاصله بعد از دریافت پیامک آن، پیامک دیگری هم می‌گیرد که از دفتر بازرسی نظارت شورای اصناف کشور ارسال شده و از خریدار می‌خواهد که نشانی واحد صنفی متخلف را پیامک کند.
 
 در موارد زیادی بعد از ارسال کد 16 رقمی به مرکز شبنم، پاسخ «نامعتبر است» دریافت می‌شود. با توجه به این که شما می‌فرمایید امکان جعل برچسب وجود ندارد، آیا می‌توان گفت سیستم استعلام کدها مشکل دارد؟
 خیر. این اتفاقی است که در مرحله اول طرح شبنم افتاد. اشکالی در مرحله اول وجود داشت که واحد صنفی پس از خوداظهاری و دریافت برچسب باید به کارگزار مربوطه مراجعه می‌کرد و درخواست می‌داد تا بارکدهای کالاهایش فعال شوند. اما برخی از واحدها این کار را انجام ندادند و بارکدهایشان غیرفعال ماند. اما در مرحله دوم که حدود سه ماه از آغاز آن می‌گذرد، با بکار گیری راهکارهای مناسب، این اشکال هم برطرف شده است.
 
در حال حاضر، در نهایت چه کالاهایی مشمول طرح شبنم هستند و مبنای انتخاب این کالاها چیست؟ 
فهرست کامل کالاهای مشمول طرح در وب‌سایت شبنم موجود است که واردکنندگان، فروشگاه‌ها و مردم برای اطلاع از آنها می‌توانند به سایت مراجعه کنند.
این کالاها به تشخیص ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز با همکاری شورای اصناف کشور و بر اساس میزان جعل و قاچاقی که در مورد آنها وجود داشته است، انتخاب شده‌اند. طی ابلاغ این ستاد کالاهای زیر دو هزار تومان در سطح عرضه نیاز به الصاق برچسب شبنم ندارند. منتهی اگر این کالاها مشمول طرح باشد، روی کوچکترین بسته آنها مثلا بسته‌های 6 تایی، برچسب الصاق می‌شود.
 
مدتی پیش خبر تولید برچسب شبنم برای کالاهای تولید داخل هم منتشر شد. در این مورد توضیح می‌دهید. 
بله. در این راستا مقرر گردیده بزودی تفاهم‌نامه‌ای چهارجانبه بین معاونت بازرگانی داخلی وزارت صنعت، معدن و تجارت، سازمان حمایت مصرف کنندگان و تولیدکنندگان، انجمن حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان و شرکت خدمات انفورماتیک راهبر (مجری طرح) بسته شود. هم اکنون برچسب‌های طرح شبنم برای حوزه تولید داخل هم آماده شده‌اند. شرکت موتوژن تبریز اولین شرکت تولیدکننده داخلی است که به طرح شبنم پیوسته است. 
این برچسب‌ها از لحاظ تکنیکی تفاوتی با برچسب‌های دیگر شبنم ندارند و علت طراحی آنها حفاظت از حقوق تولیدکنندگان داخلی و کمک به مردم برای اطمینان از اصالت کالاهاست.
 
در مورد استیکر فروشگاهی طرح شبنم هم توضیحاتی دهید.
استیکر طرح شبنم، برچسبی است با عنوان «فروشگاه عضو طرح شبنم».این برچسب با تایید اتحادیه‌های مربوطه به فروشگاه‌هایی تعلق می‌گیرد که فقط کالاهای دارای برچسب شبنم را عرضه می‌کنند.
 
با توجه به این‌که مخاطب اصلی برچسب‌ها مردم هستند، اطلاع‌رسانی در این زمینه تا چه حد و به چه نحوی صورت گرفته است؟‌
با توجه به درگیر شدن 31 اتحادیه در شبکه‌ بازرسی و نظارت مردمی، این طرح الان به نقطه‌ای رسیده است که مردم وقتی به کف بازار مراجعه می‌کنند، به برچسب شبنم توجه داشته باشند. بنابراین تبلیغات و اطلاع‌رسانی را در این زمینه شروع کرده‌ایم و برای این کار بزودی از تیزرها و زیرنویس‌های تلویزیونی، بیلبوردها و سایر روش‌های تبلیغاتی استفاده می‌کنیم.
 
غلامرضا نوری‌زاده - مدیر شبکه بازرسی و نظارت مردمی
بارکد شبنم و نظارت بر بازار
 
یک تولیدکننده با تلاش و تحمل مصائب بسیار، سال‌ها در مسیر تولید یک کالای با کیفیت و برندسازی تلاش می‌کند و دقیقا زمانی که باید ثمره سال‌ها تلاش خود را ببیند، عده‌ای سودجو از نام معتبر برند استفاده کرده و در کارگاه‌های غیرقانونی کالای تقلبی بی‌کیفیت را تولید و با استفاده از نام‌های معتبر به بازار ارایه می‌کنند.
تاکنون هیچ فرایندی برای تشخیص کالای اصلی از تقلبی موجود نبوده و همین خلا باعث شده که بازار مملو از کالاهای بی‌شناسنامه تقلبی شود. بسیاری از تولیدکنندگان مطرح و توانمند نسبت به وجود انبوه کالاهای همنام با برند معتبر خود در بازار اظهار شگفتی و تاسف می‌کنند و در عین حال دستاویزی برای مقابله با این پدیده‌ها نداشته‌اند.
بارکد دوبعدی شبنم بهترین روش برای شناسنامه‌دار کردن کالاها و توان بازشناسی کالای اصلی از تقلبی بوده و می‌توان با استفاده از این فناوری به‌روز و کارآمد، توان نظارت بر بازار را ارتقا بخشید.
 
 
محمود اعلایی - مدیرعامل شرکت خدمات انفورماتیک راهبر
به سود مالیات دهندگان و مانع قاچاق‌فروشان
 
طرح شبنم یا همان طرح شبکه بازرسی نظارت مردمی، در حقیقت ایجاد سامانه‌ای را دنبال می‌کند که در آن، همه مردم می‌توانند تنها با داشتن یک گوشی تلفن همراه دارای دوربین و با استفاده از نرم‌افزاری که در اختیارشان قرار گرفته است، علاوه بر اطمینان از اصالت کالای خریداری شده، یار دولت در شناسایی عوامل توزیع کالای قاچاق و جعلی باشند و علاوه بر آن از مشوق‌های اعتباری نیز برخوردار شوند. در واقع این طرح ضریب نفوذ بازرسی و کنترل کالاهای قاچاق و غیرمجاز را گسترش می‌دهد.
در اکثر کشورهای دنیا، کالای قاچاق و جعلی، به عنوان یک کالای غیرقابل اطمینان و نامطمئن شناخته می‌شود؛ چرا که مشخص نبودن کانال توزیع واسطه‌ها و نیز تولیدکننده واقعی، مشتری را نگران می‌کند که آیا این کالا از اصالت لازم برخوردار بوده و آیا دارای کیفیت مورد نظر خواهد بود یا خیر؟ 
علاوه بر آن، کالای قاچاق با گسترش اقتصاد زیر زمینی، فشار مالیاتی را بر بخش رسمی وارد کرده و در نتیجه با کاهش فروش، درآمد این گروه را کاهش داده و تولید داخلی را تهدید می‌کند. افزایش ثروت نامشروع و رانت‌خواری نیز از دیگر آثار زیانبار کالای قاچاق و جعلی است. به همین علت وزارت صنعت، ‌معدن و تجارت به عنوان متولی اصلی بخش تجارت و شبکه توزیع کالا، برای مبارزه با توزیع کالای قاچاق و جعلی، اقدام به ایجاد سامانه شبکه نظارت مردمی یا شبنم کرده است.