icon-house.gifصفحه اصلی  |  ماهنامه صنعت چاپ  |  آگهی  |  اشتراک  |  راهنمای مشاغل چاپ  |  درباره ما  |  تماس با ما

#
Persian Site English Site
جستجو در :
توسعه پایدار با الگوی مصرف سبز

بسته‌بندی و محیط زیست

توسعه پایدار با الگوی مصرف سبز

ماهنامه شماره 373 (دی 1391 )

نویسنده:داریوش نثاری

شاید شما هم از دیدن زباله‌های بسته‌بندی‌های رها شده در رودخانه‌ها، جوی‌های شهر، گردشگاه‌‌ها، حاشیه جاده‌ها و دیگر جاها آزرده خاطر و متاسف شده‌ باشید. زباله‌هایی که محیط زندگی و طبیعت را آلوده و سیمای شهر و زیستگاه‌ها را زشت می‌کنند. نگاهی دقیق‌تر به این م


برای دستیابی به بسته‌بندی سبز یا کاهش اثرات زیست‌محیطی بسته‌بندی، تمامی مراحل از طراحی و روند تولید تا مصرف انرژی، حمل و نقل، خرید و مصرف نقش اساسی دارند

 

 
برای دستیابی به بسته‌بندی سبز یا کاهش اثرات زیست‌محیطی بسته‌بندی، تمامی مراحل از طراحی و روند تولید تا مصرف انرژی، حمل و نقل، خرید و مصرف نقش اساسی دارند.
این مراحل نیز قابل بررسی و سنجش‌اند و به آن ارزیابی چرخه زندگی (LCA) بسته‌بندی گفته می‌شود. در این ارزیابی میزان استفاده از مواد، انرژی، تولید گاز دی‌اکسید کربن، قابلیت بازیافت و غیره مد نظر قرار می‌گیرد.
 
سه اصل طلایی (3R)
مصرف‌کنندگان می‌توانند سه اصل طلایی حفظ محیط زیست یا بازیافت (Recycle)، بازکاهی (Reduce) و بازمصرف (Reuse) را همواره راهنمای عمل خود قرار دهند. اصل بازیافت به معنی کنار گذاشتن و تحویل مواد قابل بازیافت به مراکز جمع‌آوری است.
(بازکاهی، پرهیز از خریدهای غیرضروری و بازمصرف، استفاده مکرر از بسته‌های خالی تا حد ممکن است.)
همچنین توصیه می‌شود به هنگام خرید، بسته‌بندی‌هایی انتخاب شوند که قابل بازیافت یا بازمصرف باشند یا از مواد بازیافتی ساخته شده باشند.
چاپ سبز، بسته‌های سبز
توجه به چاپ سبز یا چاپ سازگار با محیط زیست نیز در همین چرخه و روند اهمیت دارد. برای این منظور نیز اقدامات زیر توصیه می‌شود:
-انتخاب قطع و ابعاد مناسب کاغذ و کار چاپی
-کاهش مصرف مرکب با پرهیز از تصویرهای تخت و پررنگ، لب‌بر و ...
-استفاده از کاغذ بازیافتی 
-استفاده از کاغذ بدون کلر 
-استفاده از مرکب‌های گیاهی به جای مرکب‌های پایه نفتی 
-پرهیز از مرکب‌های متالیک یا فلورسنت. (این نوع مرکب‌ها حاوی مواد مضر و فلزات سنگین مانند باریم، مس و روی هستند.)
-استفاده از پوشش‌ها و وارنیش‌های تجزیه‌پذیر زیستی 
 
منابع طبیعی و بسته‌بندی 
 انواع بسته‌بندی‌ها بخش بزرگ و قابل توجهی از زباله‌ها را تشکیل می‌دهند. افزایش زباله‌های بسته‌بندی به خصوص وقتی روانه گودال‌های دفن زباله می‌شوند، به معنی اتلاف منابع و مواد اولیه، آلودگی محیط و اتلاف آب و انرژی به کار رفته در مرحله تولید است.
در کشورهای صنعتی و پیشرفته در اثر بیداری محیط زیست، درخواست سازمان‌های غیردولتی و ناگزیری دولت‌ها، سعی می‌شود سال به سال میزان و حجم بازیافت افزایش و حجم پسماندها کاهش یابد. هر چند که آمارهای بازیافت در کشورهای پیشرفته، بالاتر از کشورهای فقیر یا در حال توسعه است، اما سهم کشورهای پیشرفته در تولید زباله و مصرف آب و انرژی از سایر کشورها بالاتر است. به‌طور مثال آمریکا با 5 درصد جمعیت جهان، حدود 40 درصد زباله‌های جهان را تولید می‌کند. طبیعی است که موضوع جمعیت نیز از عوامل افزایش مصرف و تولید زباله است.
امروزه هر فرد اروپایی به طور میانگین روزانه 43 کیلوگرم و هر فرد آمریکایی 88 کیلوگرم از منابع طبیعی مصرف می‌کنند. مصرف هر فرد آفریقایی از منابع طبیعی در روز 10 کیلوگرم است.
تامین مسکن، انرژی، غذا، زمین، جاده و ... برای هر شخص، رد پای کربن و اکولوژیکی بر جای می‌گذارد. از این رو جمعیت یکی از عوامل اصلی کاهش جنگل‌ها، کمبود آب آشامیدنی، کمبود غذا، کاهش نسل ماهیان، رشد سرطانی شهرها و از دست رفتن زیستگاه‌ها و عرصه‌های طبیعی، افزایش پسماند، افزایش مصرف انرژی، تغییر آب و هوا و گرم شدن زمین و افزایش انواع آلودگی‌هاست.
مصرف‌گرایی آسیب‌های جدی به محیط زیست وارد می‌کند. این مدعا را در بررسی چند قلم از مواد اولیه بسته‌بندی مرور می‌کنیم: 
 
 
 
 
پلاستیک بلای جان آبزیان
از سال 2009 تا 2010 تولید پلاستیک در جهان با 15 میلیون تن افزایش (6٪) به 265 میلیون تن رسید. در سال 2010 سهم چین 5/23 درصد، بقیه آسیا 15 درصد، اروپای مرکزی و غربی 5/21 درصد، کشورهای CIS برابر 3 درصد، آفریقا و خاورمیانه 5/6 درصد، آمریکای لاتین 5 درصد و ژاپن 5 درصد  و باقی 5/20 درصد بود.
تقاضای پلاستیک در اروپا در سال 2010 برابر با 4/46 میلیون تن برآورد شده است که از این مقدار سهم بسته‌بندی 39 درصد، ساختمان 6/20 درصد، صنایع خودروسازی 5/7 درصد، لوازم برقی 6/5 درصد و سایر 3/27 درصد بوده است. پلاستیک‌ها حدود 70 درصد زباله‌های دریاها و اقیانوس‌ها را تشکیل می‌دهند و باعث کشته شدن میلیون‌ها آبزی می‌شوند.
پلاستیک‌های بسته‌بندی هر سال 100 هزار پستاندار دریایی و یک میلیون پرنده و ماهیان بی‌شماری را می‌کشند (UNEP).جزیره‌ای از زباله‌های شناور در اقیانوس آرام بین ژاپن و کالیفرنیا شکل گرفته است که وسعت آن حدود 4/3 میلیون کیلومتر مربع (دو برابر مساحت ایران) برآورد می‌شود و تخمین می‌زنند که 5/3 میلیون تن زباله در آن جمع شده باشد. این جزیره را جزیره هفتم نامیده‌اند.
 
کاغذ و مقوا به جای
 درخت و جنگل
کاغذ و مقوا از اقلام اصلی بسته‌بندی‌هاست. هر چند که تولید این محصول اغلب از منبع تجدیدپذیر جنگل صورت می‌گیرد، اما برداشت بی‌رویه بیش از توان بازسازی، آسیب‌های بزرگی به این عرصه‌های طبیعی وارد کرده است.
برای تولید هر کیلو کاغذ 324 لیتر آب مصرف می‌شود. بازیافت هر تن کاغذ از قطع 17 درخت جلوگیری می‌کند و باعث صرفه‌جویی 380 گالن نفت، سه یارد مکعب زمین برای دفن زباله، 64 درصد انرژی، 58 درصد آب و 60 پوند آلودگی هوای کمتر می‌شود.
تولید جهانی کاغذ و مقوا در سال 2009 برابر با 377 میلیون تن برآورد شده است. اروپا 27 درصد، آسیا 43 درصد، آفریقا یک درصد، آمریکای شمالی 23 درصد، آمریکای لاتین 5 درصد و اقیانوسیه یک درصد تولید داشته‌اند. سهم انواع کاغذ عبارت بود از: کاغذ روزنامه 9 درصد، چاپ و تحریر 28 درصد، نوشت‌افزار 7 درصد،‌ بسته‌بندی 52 درصد و سایر 5 درصد. تولید کاغذ و مقوا در سال 2010 به 396 میلیون تن رسید.
 
مصرف و بازیافت در کشورها
گردش مالی صنایع بسته‌بندی جهان در سال 2009 برابر با 429 میلیارد دلار برآورد شد و بیش از پنج میلیون نفر در آن مشغول به کارند. پس از افت شدید در سال 2009، در سال 2010 به 671 میلیارد دلار و در سال 2011 با چهار درصد رشد به 696 میلیارد دلار رسید (Pira).
پیامدهای رشد تقاضا مانند تغییر آب و هوا، از دست رفتن اکوسیستم‌ها و تنوع زیستی، تخریب زمین‌های حاصل‌خیز و افزایش حجم زباله‌ها نگران‌کننده‌اند. اما روندها حاکی از آن است که کارایی بهره‌برداری از منابع، افزایش میزان بازیافت و تغییر الگوی مصرف روز به روز وضع بهتری پیدا می‌کند و نگرانی از آلودگی و تخریب منابع به دغدغه‌ای عمومی تبدیل شده است.
در سال 2008 در اروپا 40 درصد پسماندهای خانگی بازیافت یا کمپوست شد، در صورتی که در سال 1995 فقط 17 درصد بازیابی شده بود.
در مجموع در سال 2008 برابر 626/2 میلیارد تن پسماند به جا ماند. 15 کشور اروپایی در سال 2008 بیش از 72 میلیون تن مواد بسته‌بندی روانه بازار کردند. از این مقدار 709/14 میلیون تن به شیشه، 375/4 میلیون تن به فلز، 121/13 میلیون تن به پلاستیک، 892/28 تن به کاغذ و مقوا اختصاص داشت.
زباله‌های بسته‌بندی بریتانیا از 3/9 میلیون تن در سال 2001 به 8/10 میلیون تن در سال 2009 رسید. از این مقدار 67 درصد بازیابی و بازیافت شدند. 
مصرف مواد بسته‌بندی در استرالیا شامل کاغذ و مقوا، شیشه، پلاستیک و قوطی فلزی معادل 856,372,4 کیلوگرم و نرخ بازیافت 1/63 درصد برآورد شده است. افزایش مصرف مواد بسته‌بندی از سال 2003 تا 2011 برابر 8/4 درصد، ولی افزایش میزان بازیافت 7/68 درصد و کاهش دفن زباله‌ها طی این مدت 4/36 درصد گزارش شده است.
میزان بازیافت در سال 2011 به تفکیک مواد از این قرار است: کاغذ 3/75 درصد، قوطی آلومینیومی 64 درصد، شیشه 3/49 درصد، پلاستیک 5/37 درصد، قوطی تین‌پلیت 2/34 درصد.
استرالیایی‌ها هر سال 3/3 میلیون تن پسماند بسته‌بندی تولید می‌کنند.
بازیافت مواد بسته‌بندی آلمان در سال 2009 به 74 درصد رسید. تعداد 250 هزار نفر در صنایع پسماند آلمان مشغول به کارند و گردش مالی سالانه بالغ بر 50 میلیارد یورو است.
بازیابی مواد بسته‌بندی در سال 2008 به 1/13 میلیون تن رسید. پیشرفت بازیابی پسماندهای بسته‌بندی در آلمان حاکی از پاسخگویی نسبی جامعه به ضرورت‌ها و نگرانی‌هاست.
ترکیب زباله‌های خشک خانگی- شهری آمریکا در سال 2009 بدین قرار است:
کاغذ و مقوا: 2/28 درصد، پسماندهای غذایی: 1/14 درصد، پسماندهای باغچه و گیاه: 7/13 درصد، پلاستیک‌ها: 3/12 درصد،‌ فلزات: 6/8 درصد، لاستیک و پارچه و چرم: 3/8 درصد، چوب: 5/6 درصد، شیشه: 8/4 درصد و سایر 5/3 درصد.
میزان این پسماندها در سال 2009 با 60 درصد افزایش نسبت به سال 1980 به 250 میلیون تن رسید که 5/29 درصد آن را زباله‌های بسته‌بندی تشکیل می‌دادند.
هر سال آمریکایی‌ها 5/6 میلیون تن خرت و پرت پستی (Junk mail) دریافت می‌کنند که 44 درصدشان در گودال‌های دفن زباله تلنبار می‌شوند. این در حالی است که حدود نیمی از استحصال چوب از جنگل‌ها برای ساخت کاغذ مصرف می‌شود. 12 درصد از انرژی مصرفی صنایع آمریکا در کاغذسازی به کار می‌رود.
در سال 2009 در آمریکا 16 درصد زباله‌های گورستان دفن زباله (معادل 26 میلیون تن) مربوط به کاغذ بود.
آمریکایی‌ها هر ساعت 5/2 میلیون بطری پلاستیکی دور می‌ریزند. زباله‌ها و کیسه‌های پلاستیکی رها شده در اقیانوس‌ها سالانه یک میلیون موجود دریایی را به قتل می‌رساند.یک سوم زباله‌های آمریکا را مواد بسته‌بندی تشکیل می‌دهند. مردم آمریکا با تولید سرانه 700 کیلوگرم زباله، بزرگ‌ترین زباله‌ساز دنیا هستند. یعنی 5 درصد مردم جهان، حدود 40 درصد زباله جهان را ایجاد می‌کنند.
 
 
 
 
 
بیم و امید 
برخی از آمارها حاکی از افزایش حساسیت عمومی جامعه نسبت به بنیان‌های حیات به طور نسبی است که جای امیدواری دارد، اما تا رسیدن به وضعیت مطلوب، حفظ زیستگاه‌ها، کاهش گازهای گلخانه‌ای، تغییر و اصلاح سبک زندگی و الگوی تولید، تثبیت و کاهش جمعیت و ... راه درازی در پیش است.
 
منابع آمارها و اطلاعات ارایه شده در این مقاله، در دفتر ماهنامه موجود است.