iranprint.com www.iranprint.com/fa/mag/inmag.php?id=1684 دوشنبه دوم مرداد 1396---------------------------------- بررسي آماري صنعت چاپ در كنار صنايع ديگر ----------------------------------     اين روزها استناد به آمارها قدري دشوار شده است. در زمينه شاخص‌هاي اقتصادي از قبيل تورم و نرخ اشتغال و ... به خاطر بهره‌برداري سياسي جناح‌هاي مختلف جامعه، حساسيت‌هايي به وجود آمده و در اغلب موارد، پرهيز از ارايه آمارها و تشكيك منتقدان به پاره‌اي از آمارهاي ارايه شده موجب سردرگمي مي‌شود. در زمينه‌هاي ديگر از جمله صنعت و تجارت نيز چنين مشكلاتي وجود دارد. اما به هر حال بايد به منابع مختلف آماري مراجعه كرد و با بررسي اعداد و ارقام آنها به تحليل موارد مورد نظر پرداخت، هر چند كه مي‌بايست با روش‌هاي علمي و تجربي، صحت و دقت خود آن آمار و ارقام نيز ارزيابي شوند. پژوهشگران در اين باره روش‌هاي معيني دارند و از جمله با مقايسه آمارهاي به دست آمده از منابع متفاوت در تدقيق و كشف اطلاعات صحيح يا اعتبارسنجي آمارهاي ارايه شده تلاش مي‌كنند. آنچه در ادامه اين مطلب مي‌خوانيد آمارهايي است كه از منابع آماري وزارت صنعت، معدن و تجارت (به ويژه سايت مجوزهاي صنعتي) برگرفته شده‌اند. يكي از معمول‌ترين آمارهاي وزارت صنايع قديم و وزارت صنعت، ‌معدن و تجارت امروز، جوازهاي تاسيس صادره است. اما روشن است كه اين ارقام به تنهايي نشانگر پيشرفت يا پسرفت اقتصادي و صنعتي كشور نيستند. زيرا چه بسا بسياري از آن جوازهاي تاسيس، به مرحله تاسيس نرسند. كم نيستند طرح‌هايي كه به دلايل مشكلات مالي، ضعف موسسان، بررسي‌هاي غيركارشناسانه و شرايط نامساعد اقتصادي و دلايل ديگر، در همان مرحله صدور مجوز مي‌مانند. همچنين بسيارند طرح‌هايي كه پس از گرفتن اعتبارات، راه ديگري مي‌پيمايند يا از انجام پيش‌بيني‌هاي اوليه بازمي‌مانند. تفاوت اين طرح‌ها با مورد اول، در آن است كه دومي‌ها منابع مالي و تسهيلات را به هر ميزان صرف كرده‌اند، ولي نتايج موثري از قبيل اشتغال و صادرات و ... نداشته‌اند. به هر حال با مرور جدول‌هاي آماري، از فاصله اعداد و ارقام جوازهاي تاسيس، به عملي نشدن بسياري از طرح‌ها و مجوزها پي مي‌بريم. بررسي دلايل چنين واقعيتي در حوصله اين نوشته و توان اين قلم نيست، اما صاحب‌نظران مي‌توانند با مقايسه جدول‌هاي اين دو، تجزيه و تحليل خوبي از وضعيت اقتصادي و روندهاي موجود در صنعت و تجارت كشور به دست دهند. جدول شماره 1، جوازهاي تاسيس صادره به تفكيك صنعت در سال 1389 را نشان مي‌دهد. در اين جدول صنايعي كه با صنعت چاپ نزديك‌تر هستند نشان داده شده‌اند.   گروه صنعت تعداد (فقره) سهم از كل (درصد) سرمايه‌گذاري (ميليارد ريال) سهم از كل (درصد) اشتغال (نفر) سهم از كل (درصد) 15 محصولات غذايي و آشاميدني‌ها 3019 97/18 75/93959 88/10 85195 36/18 21 ساخت كاغذ و محصولات كاغذي 510 20/3 50/22197 57/2 10798 33/2 22 انتشار و چاپ و تكثير 41 26/0 08/1058 12/0 1075 23/0 24 ساخت مواد و محصولات شيميايي 863 42/5 58/121488 07/14 33272 17/7 25 محصولات از لاستيك و پلاستيك 1745 97/10 31/27215 15/3 29876 44/6 30 ماشين‌آلات دفتري و حسابداري 41 26/0 66/2766 32/0 1032 22/0 37 بازيافت 210 32/1 99/4634 54/0 3828 82/0 جمع   15914 100 7/863336 100 464140 100       بيشترين تعداد مجوزها (3019 فقره) براي تاسيس صنايع غذايي و آشاميدني است. (اين روند در سال‌هاي ديگر نيز كم و بيش چنين بوده است.) جالب است كه انتشار و چاپ و تكثير كمترين مجوزها (41 فقره) را شامل مي‌شود. نكته جالب توجه اين است كه از سال 85 تا 88 روند صدور مجوز براي تاسيس واحدهاي صنعتي رو به كاهش داشته و در سال 89 كمي افزايش نسبت به سال قبل نشان مي‌دهد. جمع كل مجوزهاي صادر شده در سال 1385 برابر با 54159 و در سال 1388 برابر با 13383 واحد و در سال 1389 برابر با 15914 واحد بوده است. در صنعت انتشار، چاپ و تكثير رسانه‌هاي ضبط شده از سال 85 تا 88 به ترتيب 199 مجوز، 102 مجوز، 36 مجوز و 28 مجوز صادر شده كه روندي كاهشي را نشان مي‌دهد. اين رقم در سال 1389 به 41 مجوز افزايش يافته است. اما اگر مي‌خواهيد بدانيد چند طرح در فاصله سال‌هاي 1385 تا 1389 به بهره‌برداري رسيده‌اند، به جدول شماره 2 مراجعه كنيد. كد ISIC3 شرح سال 85 سال 86 سال 87 سال 88 سال 89 15 صنايع مواد غذايي و آشاميدني‌ها 935 1181 1195 1139 1352 21 توليد كاغذ و محصولات كاغذي 181 224 206 195 189 22 انتشار و چاپ و تكثيررسانه‌هاي ضبط شده 31 32 19 26 12 24 صنايع توليد مواد و محصولات شيميايي 565 575 497 427 456 25 توليد محصولات لاستيكي و پلاستيكي 1070 1315 899 774 732 30 توليد ماشين‌آلات اداري و حسابگر و محاسباتي 29 34 18 23 18 37 بازيافت 28 46 52 65 63 جمع   7397 8731 7689 6660 6862       از طرح تا اجرا (جواز تاسيس تا پروانه بهره‌برداري) تعداد مجوزهاي صادره به تنهايي شاخص خوبي براي ارزيابي صنعت نيست. بايد ببينيم كه چه تعداد از اين طرح‌ها به مرحله اجرا رسيده‌اند. مقايسه تعداد پروانه‌هاي بهره‌برداري با مجوزهاي تاسيس مي‌تواند نشانگر طرح‌هاي اجرا شده يا مجوزهاي به بهره‌برداري رسيده باشد. البته مشكلي كه در اين زمينه وجود دارد اين است كه مجوزهايي كه در يك سال معيني صادر مي‌شود، در سال‌هاي بعد به بهره‌برداري مي‌رسد و با توجه به تفاوت زمان آماده‌سازي و اجراي مراحل طرح‌هاي مختلف نمي‌توان ارقام متناظر را از مقايسه جدول‌هاي جواز تاسيس با جدول‌هاي پروانه بهره‌برداي به دست آورد. با اين توضيح از آوردن جدول روند ميزان سرمايه‌گذاري جوازهاي تاسيس صادره طي سال‌هاي 85 تا 89 و نيز جدول‌ روند پيش‌بيني اشتغال آن جوازهاي تاسيس، در اينجا خودداري مي‌كنيم. (هر چند كه اين جدول‌ها حاوي اطلاعات مفيدي هستند.) روند پنج ساله سرمايه‌گذاري در صنعت  با مراجعه به جدول شماره3، مشاهده مي‌شود كه ميزان سرمايه‌گذاري پروانه‌هاي بهره‌برداري از سال 85 به 86 و سپس تا سال 87، روندي صعودي داشته (به ويژه تفاوت سال 85 به 86 چشمگير و نشانگر خيز سرمايه‌گذاري است.) اين روند از سال 1388 به آرامي رو به كاهش نهاده كه همچنان در سال 1389 نيز ادامه داشته و كاهش يافته است. البته روند سرمايه‌گذاري در صنعت چاپ مطابق نتايج كلي صنايع نيست و به خاطر شرايط خاص خودش بعد از جهش سال 1386 نسبت به سال قبل از آن، در سال 1387 به حدود يك سوم سال قبل كاهش يافته، اما اين كاهش را طي دو سال بعد يعني سال‌هاي 1388 و 1389 با افزايش چشمگير جبران كرده است. صنعت انتشار، ‌چاپ و تكثير رسانه‌هاي ضبط شده، طي سال‌هاي 1385 تا 1389 به ترتيب موجبات اشتغال 412 نفر، 728 نفر، 494 نفر، 479 نفر و 162 نفر را فراهم آورده است. كد ISIC3 شرح سال 85 سال 86 سال 87 سال 88 سال 89 15 صنايع مواد غذايي و آشاميدني‌ها 8/11915 13358 6/19176 8/20957 7/26852 21 توليد كاغذ و محصولات كاغذي 1/1033 3119 1/2639 8/5554 5/2041 22 انتشار و چاپ و تكثيررسانه‌هاي ضبط شده 1/192 3/771 271 8/1295 5/191 24 صنايع توليد مواد و محصولات شيميايي 3/19788 3/29500 2/8332 4/5877 1/9072 25 توليد محصولات لاستيكي و پلاستيكي 7/7569 1/8129 7/8332 4/5877 1/9072 30 توليد ماشين‌آلات اداري و حسابگر و محاسباتي 1/223 3/791 4/1925 9/298 3/597 37 بازيافت 7/105 489 2/547 9/597 5/501 جمع   6/89023 8/138704 8/226679 9/207370 3/195242       پيشرفت‌ فيزيكي طرح‌هاي صنعتي  با توجه به توضيحاتي كه در مورد فاصله اعداد و ارقام مندرج در مجوزهاي صادره با اعداد و ارقام مندرج در پروانه‌هاي بهره‌برداري ارايه شد، مي‌بايست بررسي ديگري در مورد پيشرفت فيزيكي طرح‌ها صورت  گيرد.  نتايج اين بررسي را مي‌توان در جدول شماره 4 مشاهده كرد. علاقه‌مندان مي‌توانند با مقايسه وضعيت صنايع مختلف و ميزان پيشرفت فيزيكي آنها به نتايج خوبي دست پيدا كنند. توجه به رديف مربوط به صنعت انتشار، ‌چاپ و تكثير نشان مي‌دهد كه بيشترين تعداد طرح‌ها در اين رشته‌ها، از پيشرفت كمي برخوردار بوده‌اند. 64 فقره از مجوزهاي تاسيس، بيش از 20 درصد پيشرفت فيزيكي داشته‌اند، 49 فقره نيز بيش از 40 درصد و تنها 25 فقره بالاي 60 درصد پيشرفت فيزيكي داشته‌اند. گروه صنعت بيش از 20 درصد بيش از 40 درصد بيش از 60 درصد تعداد (فقره) سرمايه ثابت (ميليارد ريال- جاري سنوات) اشتغال (نفر) تعداد (فقره) سرمايه ثابت (ميليارد ريال- جاري سنوات) اشتغال (نفر) تعداد (فقره) سرمايه ثابت (ميليارد ريال- جاري سنوات) اشتغال (نفر) محصولات غذايي و آشاميدني‌ها 3330 67070 112374 1886 5/37294 65939 777 14375 27776 ساخت كاغذ و محصولات كاغذي 579 1/13900 19990 370 8/9597 14057 180 5074 6887 انتشار و چاپ و تكثير 64 964 1467 49 752 1230 25 8/598 837 ساخت مواد و محصولات شيميايي 1099 7/70674 41038 700 2/34780 25482 328 8/17679 12320 محصولات از لاستيك و پلاستيك 1814 6/25478 41591 1091 2/15305 25090 479 9/6398 10018 ماشين‌آلات دفتري و حسابداري 68 5/1264 2880 43 5/1126 2035 20 4/248 372 بازيافت 168 7/3858 4303 105 8/1696 2499 43 6/316 769 جمع كل 18176 680655 645937 11422 4/302489 391717 5640 7/138673 183425       توليد و صادرات  اگر بخواهيم بر كالاهاي چاپي تاكيد كنيم، از لابه‌لاي آمارهاي سايت مجوزهاي صنعتي، دو جدول كوچك در مورد كارتن جلب نظر مي‌كند. (جدول 5 و جدول 6) چنانچه در جدول شماره 5 مشاهده مي‌شود، توليد كارتن در ايران در سال 1389 نسبت به سال قبل از آن، معادل 7/1 درصد كاهش داشته است. رديف نام كالا وزن: كيلوگرم ارزش ريالي ارزش: دلار 1 انواع كاغذ 653855111 5894086343173 570006466 2 كارتن 171829 2212290157 213606 جمع   13834960856 137777058497814 13344285640       شرح واحد سنجش توليد سال 1388 توليد سال 1389 درصد تغيير انواع كاغذ هزارتن 430 467 6/8 كارتن هزارتن 409 402 7/1-     اما اگر به جدول شماره 7 بنگريم، تصويري از تغييرات وزن و ارزش صادرات كاغذ و مقوا و كارهاي چاپ شده طي سال‌هاي 1388 و 1389 به دست مي‌آيد. جالب است كه وزن كالاهاي چاپي (كتاب، روزنامه، محصولات صنعت چاپ دست نوشته‌ها، تايپ شده‌ها و نقشه‌ها) صادر شده از كشور به خارج در سال 1389 معادل 20 درصد كاهش يافته، در حالي كه ارزش آنها (به دلار) 6/16 درصد افزايش داشته است. آنچه در اينجا ارايه شد بررسي منتخبي از آمارهاي وزارت صنعت، معدن و تجارت و سايت مجوزهاي صنعتي بود. بديهي است اقلام ديگري در اين منبع قابل دسترسي است. درصد سهم از گروه عنوان سال 1389 سال 1388 درصد تغيير     وزن (تن) ارزش (دلار) وزن (تن) ارزش (دلار) وزن ارزش   چ خمبر چوب و يا ساير مواد الياف سلولزي- آخال و خرده كاغذ يا مقوا- كاغذ و مقوا و اشياساخته شده از آنها 7/71818 65677867 1/46631 55647125 54 18   25 خمير چوب و يا ساير مواد الياف سلولزي-آخال و خرده كاغذ يا مقوا 44918 16387247 5/29035 13985247 7/54 2/17   35 كاغذ و مقوا- اشيا ساخته شده از خمير كاغذ- از كاغذ يا مقوا 4/24373 22963723 1/14438 19092127 8/68 3/20   1/40 كتاب- روزنامه-تصوير و ساير محصولات صنعت چاپ دست‌نوشته‌ها- تايپ شده‌ها و نقشه‌ها 3/2527 26326897 4/3157 22569751 20- 6/16   1/0 ساير الياف نسجي نباتي- نخ كاغذي و پارچه‌هاي تار و پودباف از نخ كاغذي 9/343 664007 3/425 1162142 1/19- 9/42-