iranprint.com www.iranprint.com/fa/mag/inmag.php?id=2039 جمعه ششم اسفند 1395---------------------------------- دو جدول از بانک اطلاعات دفتر امور چاپ ردیف‌ها و ستون‌های آماری صنعت چاپ بانک اطلاعات موجود در دفتر امور چاپ، جایی است که به روز‌ترین اطلاعات مربوط به صنعت چاپ ایران را باید از آن سراغ گرفت. بسیار بجا بود که در این سالنامه، مطابق دوره‌های گذشته و بهتر از پیش، آمارها و تحلیل‌های پرباری ارایه شود. علی‌رغم همکاری اداره کل دفتر امور چاپ و مسوولان اطلاعات و آمار این اداره، به خاطر برخی مشکلات نرم‌افزاری- که قدری به درازا کشیده است- آنچه به دست آمد، دو جدول کلی است که در اینجا ارایه می‌شود. می‌بینید که همین دو جدول نیز حاوی نکات قابل توجهی هستند. ---------------------------------- جدول شماره یک،‌ که تعداد چاپخانه‌ها را در رشته‌های مختلف چاپ و خدمات پیش از چاپ و پس از چاپ، به همراه ویژگی‌های حقوقی و نیز موافقت‌نامه‌های صادره و متقاضیان جدید نشان می‌دهد، در یک نگاه کلی‌ترین داده‌های مربوط به این صنعت را ارایه داده است.     گام اول؛ تعداد واحدهای چاپ  اولین مساله تعداد چاپخانه‌هاست که باید گفت در این آمار، ملاک شمارش چاپخانه، دارا بودن مجوز از وزارت ارشاد است. بنابراین چاپخانه‌هایی که از وزارت صنایع مجوز دارند و از ارشاد ندارند، در این آمار جای نمی‌گیرند. همچنین چاپخانه‌هایی که درون واحدهای تولیدی و برای مثال در کارتن‌سازی‌ها فعالیت دارند، شمارش نشده‌اند. با این توضیحات تعداد چاپخانه‌های افست که در اینجا 3281 واحد اعلام شده، در عمل می‌تواند بیشتر باشد. به ویژه تعداد چاپخانه‌های فلکسو و هلیو که شمار قابل توجهی از آنها تنها از وزارت صنایع پروانه بهره‌برداری گرفته‌اند، در آمار ارشاد کمتر نمایش داده می‌شوند. اما جالب‌تر از همه آمار واحدهای چاپ سیلک اسکرین و تامپو است که جمع کل آنها 629 واحد ثبت شده است. می‌دانیم که بسیاری از کارگاه‌های چاپ سیلک‌اسکرین، فاقد پروانه هستند و طی سال تعدادی از آنها جمع شده، تعدادی دیگر با امکانات مختصر تاسیس می‌شوند. بعضی از آنها فصلی کار می‌کنند و از نظر محل نیز در مکان‌های غیرتجاری و حتی در پارکینگ خانه‌ها یا مکان‌های مشابه با میز ساده‌ای کارها را انجام می‌دهند. به همین ترتیب آمار رسته سیلک‌اسکرین در اتحادیه مربوطه (اتحادیه صنف لیتوگراف،‌کلیشه، مهر و پلاک تهران)‌ نیز با تعداد سیلک‌کاران در اطلاعات شهر تهران ثبت شده در بانک اطلاعات صنعت چاپ ارشاد تفاوت دارد. علاوه بر این کارگاه‌های کوچک، بسیاری از چاپخانه‌های بزرگ سیلک‌اسکرین در کارخانه‌ها و واحدهای صنعتی دایر هستند (مانند کارخانجات سرامیک، شیشه، صنایع اتومبیل، تولیدکنندگان لوازم و قطعات الکترونیک و ...) که چون مجوز تاسیس کارگاه از ارشاد دریافت نکرده‌اند، در این آمار نمی‌گنجد. به عنوان دلیلی بر این مدعا می‌توان به جدول 2 نگاه کرد که آمار ماشین‌آلات چاپ سیلک اسکرین ترخیص شده در سال 1391 و سه ماهه اول سال 1392 را 2218 دستگاه نشان می‌دهد. در حالی که کل چاپخانه‌های سیلک‌اسکرین در جدول شماره یک 629 واحد ذکر شده است،‌ یعنی می‌بایست هر کارگاه سیلک‌اسکرین معادل 5/3 دستگاه وارد کرده باشد! با فرض درستی عدد 2218 دستگاه، باید گمان برد که این دستگاه‌ها بیشتر برای واحدهای صنعتی وارد شده‌اند که چاپخانه آنها در آمار ارشاد لحاظ نشده است. به همین ترتیب تعداد واحدهای چاپ دیجیتال بسیار بیشتر از 1177 واحد در سراسر کشور است. الان بسیاری از دفاتر فنی و فتوکپی و نیز تابلوسازی‌ها و مراکز دیگر مانند مهر و پلاک، تزیینات اتومبیل و ... چاپگرهای ریز و درشت دیجیتالی نصب کرده‌اند و کارهایی انجام می‌دهند. در همین سالنامه می‌خوانید که در آذربایجان غربی 120 واحد چاپ دیجیتال فعال است. صحافی‌ها نیز از نظر جا و مکان و داشتن مجوز فعالیت از ارشاد، مانند چاپکاران سیلک‌اسکرین هستند. بسیاری از صحافی‌ها مجوز از ارشاد ندارند. شماری از آنها که به دفترسازی اشتغال دارند، تنها چند ماه منتهی به شهریور بازگشایی می‌شوند و بعد دیگر خبری از آنها نیست. بنابراین تعداد 186 صحافی، در ازای 3281 چاپخانه افست، بس اندک می‌نماید. فهرست صحافی‌ها در منابع دیگر موید آن است که این رقم بسیار کمتر از کارگاه‌های دایمی و فصلی صحافی‌های کشور است. با این توضیحات، این آمار درباره تعداد مجوزهای صادره صدق می‌کند، ولی نشان‌دهنده تعداد واقعی واحدهای صنعت چاپ نیست. در مورد تعداد واحدهای صنعت چاپ، ‌نکات دیگری نیز قابل پرسش است. از جمله این که طی سال‌های 88 تا 92، واحدهای جدید شمارش شده‌اند، اما رقمی زیر عنوان واحدهای تعطیل شده اعلام نشده است که به هر حال چند موردی باید اتفاق افتاده باشد. نکته دیگر این که جمع ستون حقیقی و حقوقی باید با جمع کل واحدها برابر باشد که 251 واحد اختلاف دارند.   امکانات و تجهیزات  آمار کلی ارایه شده متاسفانه اطلاعاتی درباره تعداد ماشین‌آلات و مشخصات فنی و ظرفیت‌های آنها ارایه نمی‌دهد و نمی‌توان بر اساس تعداد واحدها، نسبت به امکانات موجود و نیازهای صنعت، تصویر روشنی به دست آورد. هر چند که اگر تعداد ماشین‌ها هم ارایه می‌شد، به تنهایی کمکی به این منظور نمی‌کرد. برای چنین بررسی‌هایی، دانستن سال ساخت، ابعاد و تعداد یونیت‌های ماشین‌آلات و برخی مشخصات امکانات جانبی دیگر (مانند خشک‌کن و ...) نیز لازم است. به هر حال با این داده‌ها نمی‌توان ارزیابی درستی از سطح فن‌آوری و ظرفیت تولید به دست آورد. می‌توانیم نیروی انسانی را بر تعداد واحدها تقسیم کنیم و با روشی ریاضی و فرمولی که به طور تقریبی می‌پذیریم، برآورد کنیم چاپخانه‌ای با فلان تعداد نیروی کار می‌بایست به همان مقدار ورق ماشین را به کار گرفته باشد! چنین روشی بی‌شک نامطمئن و پرخطا خواهد بود. به ویژه که با بررسی مقدماتی، اعتبار برخی ارقام زیر سوال می‌رود.     میانگین نیروی انسانی شاغل اطلاعات مربوط به نیروی انسانی در آمارگیری‌ها، همیشه به خاطر ترس از مسائل مالیاتی و بیمه و... غیره واقعی اعلام می‌شود. برای مثال در ازای تعداد صحافی‌ها (یعنی 186 کارگاه)، 828 نفر پرسنل (نیروی انسانی)‌ در ردیف مقابل صحافی‌ها ثبت شده است. این دو رقم بدین معنی است که میانگین کارکنان هر واحد صحافی باید کمتر از 5/4 نفر باشد که با توجه به کارگربر بودن حرفه صحافی، کم به نظر می‌رسد- حتی اگر همه صحافی‌ها را کوچک و در حد یک دستگاه برش و یک میز کار و عملیات دستی در نظر بگیریم، تعداد 4 یا 5 نفر، کافی نخواهد بود. این آمار البته شاید وجه دیگری از زندگی نیروی کار را نشان دهد و آن این که دست کم نیمی از کارگران صحافی‌ها در آمارها اعلام نمی‌شوند، یعنی برای آنها حق بیمه پرداخت نمی‌شود! گفتنی است که در فرم‌های گردآوری اطلاعات بانک صنعت چاپ ارشاد در مورد نیروی انسانی، ‌شاخص‌های متنوع دیگری از قبیل سن و جنس و مهارت‌ها و وضع تاهل و ... نیز پیش‌بینی شده بود که بررسی آنها می‌تواند مفید باشد.   آهنگ رشد تعداد چاپخانه‌ها  مراجعه به ستون‌های مختلف جدول شماره یک، از رشد چاپ افست و افزایش 61 درصدی در تعداد چاپخانه‌های افست تاسیس شده در سال 1389 نسبت، سال 1388 حکایت دارد. در سال 1389 هنوز اقتصاد کشور با گرانی و تورم همه جانبه و افزایش نرخ ارز مواجه نبود. اما در سال 1390 یکباره تاسیس چاپخانه‌های افست روند نزولی گرفت و با 60 درصد کاهش به 78 مجوز رسید. این رقم در سال 1391 با شدت بیشتری کاهش یافته، چرا که جمع کل چاپخانه‌های تاسیس شده، رو به کاهش نهاد و جمع چاپخانه‌های تاسیس سال 1391 و سه ماهه 1392 از 63 واحد فراتر نرفت. اما وضع چاپ دیجیتال متفاوت است. این فن‌آوری نورسیده هنوز در مسیر اوج‌گیری است و در سال‌های 1388 تا 1391 و سه ماهه اول 1392، سال به سال افزایش یافته، هر چند که در سال 1391 بر اثر جهش نرخ ارز، رشد قابل انتظاری بر اساس روند ‌سال‌های پیش نداشته است. در حالی که در سال 1388 تعداد چاپخانه‌های دیجیتال 385 واحد ثبت شده بود. این رقم در پایان بهار 1392 به عدد 1177 واحد رسیده است. (که پیشتر اشاره کردیم، باید بسیار بیشتر از این باشد.) یعنی بر اساس آمار وزارت ارشاد طی فاصله 4 سال و 3 ماه، بیش از سه برابر شده‌اند. افزایش بیش از 300 درصدی چاپ دیجیتال در مقایسه با افزایش 11 درصدی چاپخانه‌های افست در همین دوره قابل مقایسه نیست. چاپخانه‌های فلکسو و هلیوگراور نیز در این دوره چهار سال و سه ماهه (از 1388 تا سه ماهه اول 1392) رشد 62 درصدی داشته‌اند که البته با توجه به میزان بالای سرمایه مورد نیاز چندان کم نیست و از رشد واقعی کار در این حوزه خبر می‌دهد. این نسبت با گسترش محصولات بسته‌بندی شده در بسته‌های انعطاف‌پذیر و نیز تولید فیلم‌های بسته‌بندی تناسب دارد که به جای خود قابل بررسی است. تاسیس 10 چاپخانه جدید فلکسو و گراور در سال 1391 و سه ماهه اول 1392، یعنی در بدترین شرایط نرخ برابری ارز و علی‌رغم محدودیت‌های تجاری بر اثر تحریم‌ها، تنها به انگیزه‌ تقاضای جدی بازار ممکن شده است و تعبیر دیگر آن است که با توجه به همین مشکلات و دشواری تامین زیرساخت‌ها و منابع، مقدمات تاسیس این چاپخانه‌ها از یکی دو سال پیش پی‌ریزی شده و در سال 91 به انجام رسیده باشد. از نکات جالب دیگر رشد تاسیس چاپخانه‌های خاص به طور موزون طی چهار سال پیاپی و نزدیک به 5/7 برابر شدن مجوز چاپخانه‌های خاص از سال 1388 تا سه ماهه اول سال 1392، یعنی طی 4 سال و سه ماه است. گرچه چاپ خاص در این جدول تعریف نشده، ولی می‌توان آن را به چاپ‌های امنیتی، چاپ کارت، هولوگرام و لیبل‌های هوشمند و ... نسبت داد که متناسب با سیاست‌های دولت الکترونیک و برنامه‌های کلی برای تغییر کارت ملی و شناسنامه و گواهینامه و کارت پایان خدمت و انواع و اقسام کارت‌ تردد و کارت‌های اعتباری و ... دادن یارانه و سهام عدالت و ... ارتباط مستقیم پیدا می‌کند. نگاهی به ویژگی حقوقی چاپخانه‌ها نیز نشان می‌دهد که این نوع ‌چاپ بیشتر در واحدهای حقوقی استقرار دارد.   ویژگی‌های حقوقی (مالکیت) جمع کل همه واحدهای صنعت چاپ در جدول شماره یک تا پایان بهار 1392 برابر با 5908 واحد است که از این تعداد 4849 واحد حقیقی (یعنی در مالکیت یک نفر) ‌و 808 واحد به صورت حقوقی اداره می‌شوند. در واقع 82 درصد به صورت حقیقی و 14 درصد به صورت حقوقی اداره می‌شود (14 درصد نامعلوم است) که نشانگر فراوانی واحدهای کوچک‌تر هم هست. اگر تعداد نیروی انسانی نیز به تفکیک واحدهای حقیقی و حقوقی مشخص می‌شد، می‌توانستیم ببینیم که واحدهای حقیقی اغلب کوچک‌تر هستند. اما هم‌اکنون نیز می‌توان دید در چاپخانه‌های افست که واحدهای حقوقی بسیار کمتر از واحدهای حقیقی هستند، نسبت نیروی انسانی به جمع واحدهای افست 17/7 می‌شود. یعنی میانگین افراد شاغل در هر چاپخانه افست هفت ‌نفر است. در حالی که در چاپخانه‌های فلکسو و گراور که نسبت واحدهای حقوقی به حقیقی بیشتر است (61 درصد)، سرانه نیروی انسانی در هر چاپخانه 15 نفر است. این نسبت را در رشته‌های دیگر نیز می‌توان دید. به جز چاپ خاص که از بیشترین نسبت واحدهای حقوقی به حقیقی برخوردار است. ولی میانگین تعداد نیروی انسانی در هر واحد 3/4 نفر به دست می‌آید که دلیل پایین بودن تعداد کارکنان را باید به علت بالا بودن اتوماسیون در این رشته دانست. در اینجا می‌توان به نکته مهمی اشاره کرد و آن این که ترکیب حقوقی و مالکیتی واحدهای صنعت چاپ کشور به غلبه واحدهای حقیقی بر واحدهای حقوقی استوار است که این شاخصه نشان‌دهنده محدود بودن سرمایه‌ها و ساختار سازمانی و از موانع توسعه سرمایه‌گذاری در این صنعت است. ضمن این که بسیاری از واحدهای حقوقی مربوط به دولت و بخش عمومی است. بنابراین در بخش خصوصی به تنهایی،‌ نسبت واحدهای حقوقی به حقیقی باز هم کمتر است.     موافقت‌نامه‌ها و متقاضیان  میزان تقاضا برای گرفتن مجوز ورود به هر فعالیت اقتصادی تا اندازه‌ای می‌تواند نشان‌دهنده رونق یا رکود آن فعالیت باشد. اما صدور موافقت‌نامه تاسیس، گویای واقعیت‌های دیگری است. یکی این که متقاضیان تا چه حد دارای شرایط و قابلیت‌های لازم بوده‌اند و دیگری این که (البته با ملاحظاتی) روند بوروکراسی چقدر سهل یا دشوار است. همچنین نسبت واحدهای تاسیس شده در مقایسه با موافقت‌نامه‌های تاسیس، نشان‌دهنده شرایط تامین سرمایه و همکاری بانک‌ها و توان اجرایی متقاضیان و شرایط واردات و ... است. اما در این موارد تنها به اعتبار ردیف‌ها و ستون‌های این جدول نمی‌توان اظهار نظر کرد، زیرا تعداد متقاضیان تنها برای سال 1391 و سه ماهه اول 1392 ارایه شده که به طور معمول رسیدن این تقاضاها به مرحله موافقت‌نامه و سپس تاسیس، به ترتیب چند ماه تا چند سال طول می‌کشد. بنابراین در اینجا فقط به برداشت‌هایی ساده‌تر از این ستون‌ها اکتفا می‌کنیم. تعداد متقاضیان چاپ دیجیتال 576 مورد است که بالاترین سطح تقاضا یعنی 56 درصد کل تقاضاها را شامل می‌شود که گویای این واقعیت است که چاپ دیجیتال همچنان در حال رشد است و نیز رونق کارهای تبلیغاتی را در کشور نشان می‌دهد. همچنین تناسب این حرفه جوان‌پسند را با ترکیب جمعیتی کشور نشان می‌دهد و بالاخره نیاز کمتر چاپ دیجیتال به سرمایه و سهولت راه‌اندازی این واحدها را نشان می‌دهد.  بعد و تا سه ماهه 1392 تاسیس شده‌اند که بیش از دو سوم موافقت‌نامه‌هاست.  موافقت‌نامه‌های صادره برای تاسیس واحدهای چاپ فلکسو و گراور هم در دو سال 1390 تا 1391،‌ کم نبوده است. تعداد 31 موافقت‌نامه در این رشته به معنای موافقت با افزایش 27 درصدی تعداد چاپخانه‌های فلکسو و گراور است. البته تعداد واحدهای تازه تاسیس به معنای افزایش امکانات چاپ به همین نسبت نخواهد بود، زیرا واحدهای تازه تاسیس اغلب در مقایسه با واحدهای موجود، کوچک‌تر و با امکانات محدودتر هستند و آنالیز فنی و اقتصادی این آمارها نیاز به اطلاعات تکمیلی دارد.   ترخیص و جابجایی ماشین‌آلات چاپ  آمار مربوط به مجوزهای صادره دفتر امور چاپ برای ترخیص و جابجایی ماشین‌آلات چاپ که در جدول شماره دو ارایه شده، حاوی اعداد کلی است و اطلاعاتی از سال ساخت و ابعاد دستگاه‌ها و ظرفیت و تعداد یونیت‌های ماشین‌های چاپ،‌ به ما نمی‌دهد.  بر اساس اطلاعات منابع دیگر می‌توان گفت که از 58 دستگاه ماشین افست وارد شده به کشور طی سال 1391 و سه ماهه اول 1392، هیچ کدام نو نبوده‌اند. در مورد سایر ماشین‌های چاپ نیز کم و بیش چنین وضعی حاکم بوده است. اما ترخیص 2218 دستگاه سیلک‌اسکرین در این جدول جلب توجه می‌کند که تناسبی با تعداد واحدهای موجود اسکرین و تامپو (629 واحد) ندارد و رقمی بالا به نظر می‌رسد که توجیه آن می‌تواند فعالیت واحدهای سیلک‌اسکرین واقع در کارخانه‌ها و واحدهای صنعتی باشد که تحت پوشش ارشاد قرار نمی‌گیرند. اما واردات 8 دستگاه چاپ دیجیتال، با توجه به گسترش واحدهای چاپ دیجیتال، بسیار کم به نظر می‌آید. عدد صفر در ستون چاپ خاص نیز تناسبی با صدور مجوزهای سال قبل از آن ندارد. اما آمارهای جابجایی، از تحرک چشمگیر ماشین‌های چاپ در خرید و فروش‌های دست دوم و نقل و انتقال دستگاه‌ها در چاپخانه‌ها خبر می‌دهد. تعداد 218 دستگاه افست در سال 1391 و سه ماه اول 1392 جابه‌جا شده‌اند، در حالی که برای ماشین‌های فلکسو و دیجیتال هیچ رقمی ذکر نشده،‌ هر چند این آمار برای چاپ فلکسو پذیرفتنی و برای دیجیتال پرسیدنی است.برای چاپ افست- که این همه از ورشکستگی آن صحبت می‌شود- طی دو سال 1390 و 1391 تعداد 166 موافقت‌نامه تاسیس صادر شده است. اگر فرض کنیم موافقت‌نامه‌های صادره سال 1390 می‌بایست تا سال 91  و سه ماهه اول 92 به سرانجامی رسیده باشند،‌ باید بگوییم از 90 موافقت‌نامه صادره در سال 1390 تعداد 63 واحد در سال