فهرست مطالب
در پنل تخصصی «بررسی چالشهای تداوم کسبوکارها در مسیر دیجیتالیشدن» ششمین همایش ملی مشاوره به کسبوکارها، دکتر اسمهان حکاک، عضو هیئت مدیره فدراسیون مدیریت و مشاوران کسبوکار ایران، با تأکید بر ضرورت بازتعریف زیرساختها و حکمرانی چابک، هشدار داد: «هوش مصنوعی تنها یک ابزار نیست، یک پارادایم جدید است. اگر امروز زیرساختهای دادهای و اکوسیستم نوآوری را طراحی نکنیم، فردا حتی حفظ وضعیت موجود غیرممکن خواهد بود.»
هوش مصنوعی: انقلابی فراتر از فناوری
دکتر حکاک هوش مصنوعی را «انقلابی همتراز با کشف آتش» توصیف کرد و توضیح داد که این فناوری مرزهای سنتی بین انسان و ماشین را از بین برده است. وی با اشاره به توانایی هوش مصنوعی در «دیالوگ به زبان طبیعی»، خاطرنشان کرد: « هوش مصنوعی دیگر صرفاً یک دستیار نیست، بلکه یک شریک استراتژیک است که میتواند مدلهای کسبوکار، تعامل با مشتریان و حتی زنجیره تأمین را بازتعریف کند.»
حکاک با مقایسه هوش مصنوعی و فناوریهایی مانند بلاکچین، تأکید کرد: «شبکههای اجتماعی یا بلاکچین تنها بخشی از اقتصاد را تحت تأثیر قرار دادند، اما هوش مصنوعی تمام صنایع را درگیر میکند. حتی کشاورزی سنتی یا صنایع کوچک نیز نمیتوانند از این تحول دور بمانند.»
چالش دادههای فارسی: نقطه کور تحول
یکی از محوریترین چالشهای مطرحشده، فقدان دادههای باکیفیت فارسی بود. دکتر حکاک با اشاره به سهم کمتر از ۱٪ زبان فارسی در محتوای وب جهانی، توضیح داد: «مدلهای جهانی هوش مصنوعی مانند ChatGPT بر پایه دادههای انگلیسی و فرهنگ غربی آموزش دیدهاند. این مدلها نه تنها از بستر صنعتی ایران بیخبرند، بلکه حتی درک درستی از پیچیدگیهای زبان فارسی ندارند.»
وی افزود: «بسیاری از سازمانهای ایرانی یا دادهای جمعآوری نکردهاند یا دادههایشان پراکنده و ناسازگار است. حتی دادههای موجود نیز به دلیل عدم استانداردسازی، برای آموزش مدلهای هوش مصنوعی بیفایده است.»
مثال عینی: حکاک به چالشهای شرکتهای بیمه اشاره کرد: «در پروژهای با یک شرکت بیمه، متوجه شدیم دادههای مشتریان در ده سیستم مختلف پراکنده است. این پراکندگی نه تنها تحلیل را غیرممکن میکند، بلکه هزینه یکپارچهسازی را به شدت افزایش میدهد.»
آگهیهای استخدام و کاریابی در صنعت چاپ و بستهبندی را در اینجا مشاهده کنید!
زیرساختهای محدود: از تحریم تا سوءمدیریت
دکتر حکاک دومین چالش را محدودیت دسترسی به سختافزارها و زیرساختهای پردازشی عنوان کرد. وی با اشاره به تحریمها و مشکلات واردات تجهیزات حیاتی مانند کارتهای گرافیک پیشرفته، گفت: «دولت حتی در تأمین نیازهای اولیه فناورانه مانند پردازندههای مورد نیاز برای پروژههای هوش مصنوعی درمانده است. این محدودیت، بنگاههای خصوصی را در وضعیت شکنندهتری قرار میدهد.»
حکاک به همکاری با مرکز پژوهشهای مجلس اشاره کرد: «در تدوین سند ملی هوش مصنوعی، پیشنهاد دادیم زیرساخت ابری ملی ایجاد شود، اما این طرح به دلیل موازیکاری نهادها و کمبود بودجه، هنوز در حد حرف باقی مانده است.»
حکمرانی ناکارآمد: سدی در برابر نوآوری
حکاک سومین چالش را رویکرد امنیتی و محدودکننده نهادهای تنظیمگر دانست. وی با انتقاد از عملکرد نهادهایی مانند بانک مرکزی، توضیح داد: «تنظیمگرها به جای تسهیل نوآوری، با دستورالعملهای سختگیرانه، فرصتها را نابود میکنند. به عنوان مثال، سندباکسهای نظارتی که قرار بود فضایی برای آزمایش ایدههای نوین فراهم کنند، به دلیل فشارهای سیاسی به کاغذبازی بیحاصل تبدیل شدهاند.»
وی به پروژهای در حوزه بانکی اشاره کرد: «یک استارتاپ فینتک برای آزمایش مدل جدید پرداخت، مجبور شد ۱۸ ماه در انتظار مجوز بماند. در نهایت، پروژه به دلیل تغییر سیاستها لغو شد.»
راهکارها
دکتر حکاک، چهار راهکار کلیدی برای عبور از این چالشها ارائه داد:
- ایجاد اکوسیستم داده ملی
طراحی پلتفرمهای امن برای اشتراکگذاری دادههای صنعتی با رعایت مالکیت معنوی و حریم خصوصی. وی به تجربه «پنجره واحد دولت الکترونیک» اشاره کرد: «این پروژه نشان داد با وجود چالشها، میتوان زیرساختهای مشترک موفق ایجاد کرد. مارکتپلیس داده نیز میتواند به شرکتها اجازه دهد دادههای غیرحساس خود را مبادله کنند.»
- توسعه سرویس پروایدرهای تخصصی
نهادهای واسطی که خدمات نیمهآماده هوش مصنوعی (مانند مدلهای ازپیشآموزشدیده) را در اختیار بنگاههای کوچک قرار دهند. حکاک توضیح داد: «این نهادها میتوانند مدلهای جهانی را با دادههای بومی تطبیق دهند و هزینه توسعه را تا ۷۰٪ کاهش دهند.»
- تحول نقش دولت: از ناظر به تسهیلگر
حکاک خواستار راهاندازی پروژههایی مانند «موتور هوش مصنوعی ملی» شد: «دولت باید زیرساخت پردازشی مورد نیاز را تأمین کند، نه اینکه بنگاهها را به واردات غیرقانونی سختافزارها سوق دهد.»
- استراتژی چابک برای سازمانها
شروع با پروژههای کوچک و ملموس مانند تحلیل احساسات مشتریان یا پیشبینی تقاضا. وی تأکید کرد: «هیچ سازمانی نباید منتظر تحولات کلان بماند. حتی یک پروژه ساده نیز میتواند فرهنگ دادهمحوری را نهادینه کند.»
حکاک با انتقاد از نگاه سادهانگارانه برخی مدیران هشدار داد: «هوش مصنوعی جادوگر نیست. سازمانی که فرآیندهایش استاندارد نیست، دادههایش پراکنده است و فرهنگ یادگیری را نهادینه نکرده، حتی با پیشرفتهترین ابزارها نیز شکست میخورد.»
وی به تجربه همکاری با یک شرکت تولیدی اشاره کرد: «این شرکت انتظار داشت با خرید یک نرمافزار هوش مصنوعی، بهرهوری را ۵۰٪ افزایش دهد، اما چون دادههای خط تولید را ثبت نکرده بود، پروژه کاملاً شکست خورد.»
دکتر حکاک در پایان با مقایسه ایران و کشورهای پیشروی منطقه مانند امارات و عربستان، تأکید کرد: «ما هنوز در خط مقدم جهانی هستیم، اما پنجره فرصت به سرعت بسته میشود. کلید موفقیت، همکاری سهجانبه استارتاپها (پیشقراولان نوآوری)، بنگاههای بزرگ (تأمینکنندگان داده) و دولت (طراح اکوسیستم) است. اگر امروز اقدام نکنیم، فردا مجبوریم قواعد بازی را از رقبای منطقهای دریافت کنیم.»
