حدیث بازوند
در خلال هفتمین نمایشگاه چاپ، بستهبندی و فرآوری، فرصتی فراهم شد تا با مجتبی نائلی، مدیرعامل شرکت ماشینسازی کوشش کاران و رئیس هیئت مدیره انجمن ماشینسازان صنایع غذایی ایران، به گفتوگو بنشینیم. در این گفتوگو که در فضای پرجنبوجوش نمایشگاه انجام شد، به وضعیت بازار ماشینسازی، تاثیر تحریمها بر این صنعت و چشمانداز صادرات پرداخته شد. نائلی تاکید میکند که علیرغم چالشهای اقتصادی، این صنعت همچنان پویایی خود را حفظ کرده است.
چرا ماشینهای ایرانی مقبولیت پیدا کردهاند؟
اولین عامل، آغاز فعالیت سازندگان مطرح ما در دهه شصت است که همزمان با شروع صنعت غذا بود. ما پا به پای صنعت غذا پیشرفت کردیم و همکاری دوطرفهای شکل گرفت. دومین عامل، کوچک و متوسط بودن صنایع در ابتدا بود که ما به عنوان ماشینساز، نیازهایشان را با ماشینهای کوچک و متوسط برآورده کردیم. با رشد ظرفیت آنها، ما نیز ظرفیت ماشینها را افزایش دادیم و صنعتی کاملاً بومی در بخش ماشینها و صنعت غذا شکل گرفت. عامل دیگر، صادرات بود که با پایان جنگ در عراق و افغانستان، آنها تولید صنایع غذایی را آغاز کردند. ماشینسازی ایران با قیمت مناسب،
کیفیت بالا، تجربه و انتقال دانش فنی تولید غذا به آنها کمک کرد. این امر پای ما را به کشورهای ترکیه، امارات، عربستان و سپس اروپا و کانادا باز کرد. بسیاری از همکاران ما با اروپاییها تعامل داشتند و ماشینهای خوبی صادر کردیم. حاصل این تلاش، ارتقای خودمان بود و اکنون ادعا میکنم که ماشینآلات صنایع غذایی ایران در بخشهای لبنی، شیر، شکلات، کنسروها، آرد و نان، در منطقه مطرح است و ما هاب منطقه هستیم. این نتیجه تلاش و همکاری دوجانبه بین ماشینسازی و کارخانهها است. از تمام شرکتهای صنایع غذایی که به ما اعتماد کردند و ساخت ماشینهایشان را سپردند، صمیمانه تشکر میکنم. آنها ما را پیشرفت دادند و ما نیز صنعت غذای ایران را به سطحی رساندیم که نام خوبی در دنیا دارد.
در مقایسه با ماشینهای خارجی، ماشینسازی و اتوماسیون ایرانی کجای کار ایستاده است؟
اطمینان داشته باشید که ماشینهای خوب ساخت ایران، اگر با ماشینهای اروپایی همظرفیت مقایسه شوند، از نظر ظرفیت تولیدی برابر هستند. برای مثال، در بستهبندی نوشابه با ظرفیت بیست هزار بطری در ساعت، یا خطوط بیسکویت و شکلات تا تناژ مشخص، با رقبای اروپاییشان رقابت میکنند. مطمئن باشید که به لحاظ اتوماسیون، هیچ تفاوتی با هم ندارند. یک تفاوت آن است که ماشینهای ایرانی، ایرانیزه شده و بر اساس نیروی کار ایرانی ساخته شدهاند، نگهداری و اپراتوری آنها بسیار راحتتر است. فکر میکنم کسانی که ماشینهای ایرانی دارند، ترجیح میدهند تعداد بیشتری از این ماشینها داشته باشند تا ماشینهای اروپایی.
مزیت دیگر، خدمات پس از فروش ما است که آنی است، در فاصله یک تا دو روز، مشکلات را رفع میکنند. در حالی که برای ماشینهای اروپایی، ارتباطگیری، تأمین قطعه با چه مصیبتها و گرفتاریهایی همراه است و آمدن پرسنل خدماتی یا تعمیرکار از آنجا داستان است. معمولاً هم که نمیآیند، این مسائل هم وجود دارد.
استقبال از صنعت ماشینسازی چگونه است؟
وضعیت ماشینسازی به لحاظ سفارشات خیلی خوب است. همه اعضای ما حداقل پر هستند و سفارشات کامل دارند، اما به معنای این نیست که تمام ظرفیت کار میکنند. ظرفیت اگر از صد درصد، شاید حدود شصت تا هفتاد درصد ظرفیت کار میکند. آن سی تا چهل درصد که کار نمیکنند، به خاطر مسائل کمبود مواد اولیه، در مواردی هم ماندن مواد اولیه در گمرکات که خیلی وحشتناک شده و کارشکنیهای دولتی مثل بیمه و مالیات و قوانین عجیب و غریبی که یک مرتبه اعلام میشود.
این مشکلات که گفتید تقریبا برای تمام تولیدکنندگان وجود دارد، چیزی وجود دارد که مروبط به این حوزه صنعت باشد؟
درسته، این مشکلات برای همه بخشهای تولیدی است. صنعت ماشینسازی به عنوان یک بخش تولیدی جداگانه مشکل خاصی ندارد. وضع مشتری هم خوب است. در صنعت ماشینسازی، هم بازار داخل و هم بازار صادراتی، صنعت غذایی خیلی خوب است. امروزه اکثر اعضای انجمن ما تقریباً به طور میانگین چهل درصد تولیدشان صادراتی است.
چند درصد ماشینها مونتاژی است و قطعه وارد میشود؟
در تمام دنیا ماشینسازها یک سری مواد اولیه را تغییر شکل میدهند به عنوان قطعه، طراحی دارند و کامپوننتهایی مثل سیستم پنوماتیک و برقی میخرند. طبیعتاً ما در ایران نمیتوانیم واحدهایی برای تولید اینورتر یا پیالسی داشته باشیم چون بازار کوچک است. ما مثل تمام دنیا از فروشندگان بنام میخریم. سی تا پنجاه درصد آنچه در ماشین استفاده میکنیم، حداکثر پنجاه درصدش به صورت مواد اولیه و کامپوننت وارد میشود و بقیه از مواد اولیه ایرانی، فکر ایرانی و کارگر ایرانی است.
قطعات اروپایی مورد نیازتان را چگونه تامین میکنید؟
قطعاتی را که به طور مستقیم نمیتوانیم از اروپا بخریم از کشورهای آسیایی تهیه میکنیم. بسیاری از شرکتهای بزرگ اروپایی کارخانههایشان در آسیای شرقی، مالزی، سنگاپور، تایوان، چین و هند است. مثلا بسیاری از قطعات را از تایوان میآوریم. بخش بزرگی از سنسورها از چین میآید که بزرگترین تولیدکننده دنیاست. حتی در ایتالیا از سنسورهای چینی استفاده میشود. برای ایرانی همیشه راهی پیدا میشود، اما هزینه بالا میرود.
با توجه به اینکه ۴۰ درصد قطعات وارداتی است و نرخ ارز بیثبات است، قیمت نهایی ماشین و قراردادها چگونه تعیین میشود؟
قراردادهای داخل ریالی است اما با افزایش بیست درصدی دلار در چند روز گذشته، مواد اولیه بیشتر از بیست درصد بالا رفته است. در حال حاضر ماشین سازها به این فکر میکنند که قیمتها را با دلار بدهند. قبلا آپدیت قیمتها ماهانه بوده اما ساخت ماشین در یک خط، شش ماه زمان میبرد و نمیتوان شرط گذاشت. یک مقدار ماشینها دچار مشکل میشوند اما به همان نسبت، فروش خارجی خیلی بهتر شده و بخشی از ضرر فروش داخل توسط فروش خارجی جبران میشود.
به چه کشورهایی صادرات دارید؟
الان به کشورهای منطقه اطرافمان از امارات تا پاکستان، افغانستان، کشورهای شمالی مانند روسیه، قرقیزستان، آذربایجان، کشورهای عربی، ترکیه، ایتالیا، آلمان و حتی کانادا نیز صادارات داریم. از دو سال پیش رابطه برای خرید قطع شده، آنها نمیتوانند به ما بفروشند اما ما میتوانیم بفروشیم. پارسال یک خط به آلمان در هامبورگ فروختیم و نصب شد. در افغانستان، نود درصد صنایع غذایی با ماشینهای ایرانی کار میکنند و در آذربایجان و ترکیه نیز ماشینسازی ایران حضوری قوی دارند.
شانس ماشینسازی ایرانی در بازارهای منطقه چگونه است؟
واقعیت این است که ما نشان دادهایم و ثابت کردهایم که ماشینهای خوبی ساختهایم و صادرات خوبی داشتهایم. این خوب بودن نسبی است، با شرایطی که بر ما تحمیل شده. یکی از مسائل تسهیلکننده فروش ماشین، LC است. در هیچ جای دنیا ماشین را نقدی نمیفروشند. خریدار LC باز میکند و دو بانک با هم کار میکنند تا اطمینان حاصل شود پول سوخت نمیشود و ماشین حمل شده به پول میرسد. اما اکنون با مراودات بانکی نزدیک به صفر، چند درصد مشتریان ترکیه، عراق، افغانستان یا امارات میتوانند به ما اعتماد میکنند؟ آن هم در کشوری که نمیدانیم فردا چه اتفاقی میافتد.
کسانی که قرارداد میبندند، خیلی به ایران و ماشینهای ما علاقهمند هستند چون قیمتهای ما مناسبتر از اروپاییهاست. شرکتها را شناسایی کردهایم و به هر شرکتی اطمینان نمیکنیم، اما روال جهانی نیست، روال جهانی LC است. اگر آقایان در مجمع تشخیص مصلحت یا مجلس، مصلحت مردم را درک کنند، بدون ارتباط بانکی بینالمللی نمیتوان کاری کرد. بعد از هفت سال بحث بر سر FATF و کنوانسیون پالرمو، هفت سال مملکت را معطل کردند و خون به جگر سازنده و صادرکننده کردند. چه ضررهای هنگفتی زدهاند. ما در این وضعیت خودمان را اثبات کردیم و صادرات قابل قبولی داشتیم. در این شرایط، هیچکس نمیتواند صادر کند اگر کشور اروپایی بود هم نمیتوانست. ما کارهایی کردیم که نشاندهنده پذیرش ماشینهایمان توسط خریدار خارجی است. نه تنها قابل قبول، بلکه اکازیون است با قیمت مناسب. یکی از موانع صادرات، عدم LC است.
مثلاً در بازار عراق، ماشینساز ایرانی زیاد کار کرده، اما اخیراً ترکیهایها LC بلندمدت یک تا دو ساله باز میکنند. یعنی خریدار عراقی دو سال بعد پول را به بانک میدهد و با ماشین مجانی کار میکند و از سود، اصل ماشین را میدهد. حالا آیا عراقی حاضر است از ایران با این شرایط بخرد؟ همین که میخرد، مردانگی میکند و پس از سبک سنگین کردن ما را ترجیح میدهد. اگر ما این امکان را داشتیم، در بازار عراق، افغانستان، ترکیه چه غوغایی به پا میکردیم. درد زیاد است. واقعاً درد زیاد است. در مورد موانع، هیچ توقعی از دولت نداریم. فقط مسائل اقتصادی و تجاری را سیاسی نکنید و به دست آقای امام جمعه فلان استان ندهید، اینها مسائل اقتصادی هستند و این آقایان تخصص ندارند.
آماری از حجم صادرات ماشینسازها در این صنعت دارید؟
اول به این نکته اشاره کنم که وقتی من از ماشینسازی صحبت میکنم، منظور ماشینسازهای عضو انجمن هستند که حدود هفتاد و چند عضو دارد. آمار دقیقی از حجم معاملات صادراتی آنها ندارم و همانطور که قبلا اشاره کردم چیزی بین ۴۰ تا ۶۰ تولیدشان صادراتی است. این اعضا به دلیل کیفیت بالا و سابقه خوب، سفارشات مناسبی دارند، زیرا خریداران پس از تحقیقات، ماشینسازان برتر را انتخاب میکنند که ماشینهایشان سی تا چهل سال کار کند.
فکر نمیکنید که بر اثر تحریم و شاید اجبار تولیدکنندگان داخلی ترجیح میدهند که از شما خرید کنند؟
تحریمها تا یک زمانی تاثیر مثبت داشت و باعث رشد ماشینسازان شد اما الان خیر، نه وقتی که چهل درصد از ظرفیت دوستان صرف صادرات میشود. در بازار داخلی، خریداران به دلیل کیفیت بالا، قیمت مناسبتر نسبت به خارجی و دسترسی آسان به خدمات پس از فروش، ماشینهای ایرانی را ترجیح میدهند.
اگر شما به عنوان یک صنعتگر یا کارخانهدار ماشین میخواهید بخرید، یک ماشینی که کیفیت دارد و قیمتش خیلی مناسبتر نسبت به خارجی است. مهمتر از همه، در شرایط تحریم، این ماشینساز ایرانی در دسترس است. قطعهاش امروز زنگ میزند، فردا دستش است. اگر مشکلی داشته باشد، ظرف یک هفته حل میشود.
در حالی که خرید ماشین خارجی میتواند چالشهایی زیادی داشته باشد. مثلا طرف یک ماشین میخواهد بخرد، باید فلان قدر یورو یا دلار بدهد، هزینه بالا. نصب و راهاندازیاش دلاری است. اگر مشکل بخورد، شرکت خارجی ایتالیایی یا آلمانی، بنا به شرایط، نیرو میفرستد اما اخیراً اصلاً نیرو نمیفرستند. میگویند کشورش جنگی است. پول دستگاه را میگیرد اما خدمات نمیدهد. در مورد قطعات هم پول میگیرد اما ارسال قطعه از آلمان به اینجا هزار مسئله دارد. باید از وزارتخانههای آلمان مجوز بگیرد که این قطعه را به ایران صادر کند، که خودش پروسه چند هفته یا چند ماه است.
اسنپبک و مسائل مالی اخیر مشکلی ایجاد نکرده؟
هنوز چیزی به صورت قطعی مشخص نیست. ما همین شرایط را دو سال پیش هم داشتیم. اروپا تقریباً قطع رابطه کرده اما بعید میدانم اسنپبک تاثیر زیادی داشته باشد، بیشتر اثرات روانی است. باید منتظر بمانیم و در دراز مدت بررسی کنیم که عواقب میتواند چه چیزهای بیشتری باشد.
رقابت با شرکتهای ترک چطور است؟ این حقیقت دارد که شرکتهای ماشینسازی ایرانی از رقابت با ترکها در نمایشگاههای داخلی واهمه دارند؟
ماشینسازها فرق میکنند چون باید خودشان را اثبات کنند. هیچ واهمهای از کسی ندارند چون ماشین چیزی نیست که دروغ بگویی، کار میکند یا نمیکند. اتفاقاً مشکلی با حضور ماشینسازهای دیگر کشورها نداریم. حضور در نمایشگاهها باعث اثبات ما میشود چون مقایسه میکنند و دستگاه ایرانی بهتر از ترکیه است و قیمت مناسبتر. حتی ایتالیاییها را دوست داریم باشند. نمایشگاههایی که ماشینهای دیگر هستند، فروش بیشتری داشتهایم. چیزی که ناراحتکننده است، تخصیص ارز دولتی برای واردات ماشین ترک در شرایط مساوی است، در حالی که ماشینسازان داخلی با ارز آزاد کار میکنند.
آیا ماشینسازان امکان حضور در نمایشگاههای بینالمللی را دارند؟
در مورد شرکت در نمایشگاههای اروپایی، خوشبختانه حضور داریم، اما نه به صورت دستهجمعی. در نمایشگاههایی مانند GOLF FOOD، اینترپک InterPack، ترکیه و برخی از نمایشگاههای آلمان شرکت میکنیم. برخی دوستان با استعداد خوب شرکت کرده و موفق بودهاند. البته مسئله دیگری هم در مورد نمایشگاه وجود دارد. ما قراردادی با انجمن اینترپک برای برگزاری نمایشگاه پک پروسس داریم که امتیازاتی برای شرکت در اینترپک آلمان به ما میدهد. در دور قبلی (۲۰۲۳)، آنها به قولشان عمل کردند و غرفهای برای معرفی صنعت ماشینسازی و صنایع غذایی ایران به دنیا اختصاص دادند. بازار خوبی داشتیم و نشستهای موفقی با انجمنهای ماشینساز کره، تایوان، ایتالیا، اسپانیا و آلمان برگزار شد. در ساختمان مرکزی نمایشگاه دوسلدورف به ما جا دادند و حتی از مهمانان ما پذیرایی مانند ناهار و شام مجانی کردند که بسیار مثمرثمر بود. اما متاسفانه از ۲۰۲۳ به بعد، اوضاع در ایران بدتر شد و مسائل دیگری پیش آمد.
زمانی که میخواستند غرفهای در اینترپک آلمان به ما بدهند، خواهش کردند امسال نیایید. گفتیم طبق قرارداد باید بدهید. گفتند میدهیم، اما مسائل سیاسی خاصی وجود دارد. خلاصه قول دادند، اما فقط پرچم ایران بزنید و از پرچم انجمن یا عکسها و شعارهای دولتی استفاده نکنید. جویا شدیم، گفتند یک ماه پیش در نمایشگاه دارو دوسلدورف، شرکتهای داروسازی ایرانی دولتی عکسهایی از ایران و اشخاص زده بودند و اپوزیسیون در آلمان متوجه شده، غرفه را به هم ریختند، نمایشگاه بازرگانی را سیاسی کردند، شعار دادند و گرفتاری ایجاد کردند. قول دادیم چنین کاری نمیکنیم. جو ما کاملاً خصوصی است و سیاسی نیستیم. با روابط دوستانه با آقای لاسکی و جوزف، قول مردانه ما را قبول کردند و به نتایج خوبی رسیدیم. این بخشی از مسائل ماست.
از طرف دیگر شرکت در نمایشگاههای اروپایی بسیار پرهزینه است. با ترکها، کرهایها و حتی چینیها صحبت کردم، بخش اعظم هزینهها را دولتهای آنها میپردازند. آنها اندک خرجی میکنند، غرفه دایر میکنند و دولتشان حمایت مادی و معنوی کامل دارد. ما متاسفانه از این امکان برخوردار نیستیم. البته شهرکهای صنعتی بخشی به معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری دادند، اما این مبالغ شاید یک دهم مخارج اروپا هم نباشد. این هم از موانع است. حالا مشتری آلمانی دستگاه میخواهد بخرد، میگوییم پول نقد بده. میگوید ارزی باز میکنم، اما LC نداریم. اینها دومینووار کنار هم قرار گرفته و پاس نمیشوند.
این نمایشگاه در شهر آفتاب چطور بود؟
این نمایشگاه خیلی خوب است. امسال نسبت به پارسال خیلی بهتر برگزار شده و گمانم سال آینده همه اعضا شرکت کنند. اگر اکثر اعضای انجمن شرکت کنند حداقل تا دو تا سالن بزرگ فقط برای ماشینسازی پر خواهد شد. فکر میکنم حدود پنجاه تا شصت درصد اعضا آمدند. دستاوردهای ما در این نمایشگاه، بیشتر آشنایی و تقویت روابط است. مشتریهایمان آمدند احوالپرسی، بحث خطوط جدید یا ماشین جدید میشود. نطفه قرارداد اینجا بسته میشود. بازدیدکننده خارجی از کشورهای اتریش، افغانستان، اقلیم کردستان و کشورهای عرب نیز داشتیم.
چشمانداز آینده صنعت ماشینسازی غذایی ایران چیست؟
ادعا میکنم که خوشبختانه صنعت ماشینسازی صنایع غذایی ایران را دنیا باور کرده و دلیلش حجم بزرگی است که این صنعت دارا است. اگر ارتباط با دنیا برقرار شود، قطعاً خیلی بیشتر خواستار دارد و بیشتر توسعه پیدا میکند، هم کیفی هم کمی و دانشی. ما واقعاً از خیلی کشورها چیزی کم نداریم، خیلی سرتر هستیم.
