فهرست مطالب
حدیث بازوند
خرما، این میراث گرانبهای ایرانی، نهتنها ستون مهمی در اقتصاد کشاورزی کشور است، بلکه با تولید سالانه حدود ۱.۴ میلیون تن، ایران را به دومین تولیدکننده بزرگ خرما در جهان و سومین صادرکننده آن تبدیل کرده است. این صنعت با سهم ۱۰ درصدی از صادرات جهانی خرما و ارزش صادراتی نزدیک به ۴۰۰ میلیون دلار، توانسته است رقابتی جدی با کشورهایی چون مصر و عربستان ایجاد کند. با این حال، یکی از عوامل کلیدی که میتواند موفقیت این صنعت را در بازارهای جهانی تضمین کند، صنعت چاپ و بستهبندی است؛ حلقهای که اغلب کمتر مورد توجه قرار گرفته، اما تأثیر بسزایی در افزایش رقابتپذیری و جذابیت محصول دارد. برای بررسی دقیقتر این موضوع، با دو نفر از افراد برجسته در انجمن ملی خرمای ایران گفتوگو کردیم: محسن رشید فرخی، رئیس هیئت مدیره، که به چالشها و فرصتهای کلی این صنعت ۱.۴ میلیون تنی پرداخت، و محمد هاد
ی مقدم، نایب رئیس اول و عضو کمیته تبدیلی، که بر اهمیت بستهبندی و الزامات آن در ارتقای جایگاه خرمای ایران تمرکز دارد. این گفتوگوها نهتنها ظرفیتهای بالقوه صنعت خرما را آشکار میکند، بلکه راهکارهایی عملی برای غلبه بر چالشها و بهرهبرداری از فرصتها، بهویژه در حوزه بستهبندی، ارائه میدهد.
انجمن ملی خرمای ایران چگونه به توسعه این صنعت کمک میکند؟
انجمن ملی خرمای ایران به عنوان بازوی بخش خصوصی، در سه محور تولید، صنایع تبدیلی و صادرات فعالیت میکند. تمرکز اصلی ما بر استانهای پیشرویی مانند کرمان، سیستان و بلوچستان، هرمزگان، فارس، خوزستان و بوشهر است که بیش از ۸۰ درصد خرمای کشور را تأمین میکنند. در حوزه تولید، با برگزاری سالانه ۵۰ کارگاه آموزشی برای کشاورزان، موضوعاتی مانند روشهای نوین آبیاری، سورتینگ و بستهبندی اولیه آموزش داده میشود. در بخش صادرات، همکاری با نهادهایی مانند گمرک و بانک مرکزی برای تسهیل فرآیندهای اداری در اولویت است. به عنوان مثال، در سال گذشته با رایزنیهای انجامشده، زمان ترخیص کالا در گمرکات هدف را ۳۰ درصد کاهش دادیم.
بفرمایید انواع زیرمجموعههای خرما شامل چه چیزهایی هستند؟
خرما امروزه بیش از یک میوه ساده محسوب نمیشود؛ این محصول ارزشمند با مشتقات فراوان خود، موجبات تحول در صنایع تبدیلی کشور را فراهم کرده است. از بذرهای مورد استفاده در تولید شیرینیجات تا سرکه، شیره، غوره، سس خرما و حتی شکلات خرما، دامنهی تولید این محصولات به شکلی چشمگیر گسترش یافته است. علاوه بر این، هسته خرما با کاربردهای دارویی و ترکیبهای نوین در صنعت قهوه نیز مورد توجه قرار گرفته و از دانه و مغز درخت خرما گرفته تا بافتههای برگ آن که به تولید حصیر در صنایع دستی میانجامد، تنوع بینظیری را به نمایش میگذارد. شاهد هستیم که تولیدات مرتبط با خرما در نقاط مختلف کشور، از جمله شهرهایی مانند آبپخش در استان بوشهر، به نحوی گسترده در بازار عرضه شده و حتی آثار ثبت ملی را در پی داشتهاند. این روند که همگام با تغییر سلیقه مصرفکنندگان شکل میگیرد، پیشبینی میشود در آینده نزدیک به یکی از صنایع ممتاز در حوزه مواد غذایی بدل شود.
هر کدوم از این محصولات آیا بستهبندی ویژهای نیاز دارند؟
با توجه به اینکه کشور ما پس از مصر، دومین تولیدکننده خرما در جهان است، تنوع محصولات ما نیز بینظیر است که هر کدام بستهبندی و سورتینگ خاص خود را میطلبند. به عنوان مثال، از محصولاتی مانند رطب که دارای رطوبت بالا و شیره فراوان هستند تا خشکبارهای لوکسی مثل خرمای پیاروم هر یک نیازمند رویکرد متفاوتی در بستهبندی هستند. محصولات تکدانه خرما، برای حفظ کیفیت و جلوگیری از نفوذ رطوبت، به دستگاههای ویژه بستهبندی و چاپهایی مقاوم در برابر رطوبت نیاز دارند. همچنین در زمینه صادرات، استفاده از بستهبندیهای مقاوم و استاندارد اهمیت ویژهای دارد تا در حمل و نقل دچار آسیب نشوند. صنعت چاپ و بستهبندی کشور به خوبی میداند که هر قلم از محصولات خرما در کجا باید بستهبندی شود و چه فناوریای باید به کار رود. البته هنوز فاصله زیادی داریم تا به یک بستهبندی ایدهآل در سطح جهانی دست پیدا کنیم، اما تمامی تلاشها از طریق انجمنها، آموزشهای تخصصی و فعالیتهای میدانی در حال انجام است تا بهروزترین روشها در این زمینه اعمال شود.
برای خرید و فروش ماشینآلات، تجهیزات و مواد مصرفی کلیک کنید!
اشاره کرده بودید که خرمای ایران از نظر میزان تولید جایگاه دوم جهانی است اما آمار منتشر شده از سوی فائو در سال ۲۰۲۳ نشان میدهدکه ایران سومین تولیدکننده بوده است؟
متأسفانه آمارهای منتشر شده اینگونه است؛ اختلاف جزئیای با امارات و عربستان سعودی وجود دارد. به دلیل نفوذ بیشتر عربستان در مجامع بینالمللی، در برخی موارد به نحوی آمارها ارائه میشوند که در حالی که از لحاظ تولید محصول، ایران دومین کشور تولیدکننده خرما پس از مصر است، اما آمار جهانی گاه ما را سوم نشان میدهد. این تفاوتها به سیاستهای اعمال شده برمیگردد.
آمار تولید سالانه ما چقدر است؟
تولید سالانه خرما در کشور ما بین یک میلیون و سیصد و پنجاه تا یک میلیون و چهارصد و پنجاه هزار تن نوسان دارد. ممکن است در برخی آمارها سهم عربستان بالاتر گرفته شده باشد؛ اما طبق آخرین دادههای موجود، ایران همچنان در مقام دوم باقی مانده است. لازم به ذکر است که آمارهای داخلی به دلیل نوسانات و عدم یکپارچگی، همواره دچار تغییراتی اندک هستند.
سال گذشته گفته بودید که ارزش صادراتی این محصول حدود ۳۰۰ میلیون دلار برآورد شده. امسال با توجه به موانعی که اشاره کردید، پیشبینی شما در خصوص رشد این ارزش چگونه است؟
با وجود تمامی محدودیتهای خارجی و داخلی، تلاشهای مستمر تجار و مدیران کشور در جهت حفظ و توسعه تولید و صادرات ادامه دارد. علیرغم تغییرات ناگهانی قوانین و محدودیتهای مدیریتی که موجب ایجاد عدم اطمینان در بازار شدهاند، اقدامات انجامشده در جهت تضمین ذخایر کافی و ثبات عرضه در دورههای حساس مانند ماه رمضان، امیدبخش است. در صورت بهبود شرایط و رفع موانع، انتظار میرود ارزش صادراتی این محصول به حدود ۴۰۰ میلیون دلار برسد، که نسبت به سال گذشته رشد محسوسی را به همراه خواهد داشت.
به کدام کشورها صادرات داریم؟
به دلیل تحریمهای ناعادلانه و تغییر بازارهای هدف، صادرات ما در حال حاضر عمدتاً به هند، کشورهای آسیایی (آسیای شرقی و آسیای دور)، روسیه و برخی کشورهای اروپایی انجام میشود. همچنین صادرات به برخی از کشورهای اروپایی غیرعضو شینگن نیز صورت میگیرد.
با چه صنایعی همکاری نزدیکی دارید و آیا پروژه مشترکی برای توسعه بستهبندی هوشمند در جریان است؟
در انجمن ما همکاریها در چند حوزه اصلی تنظیم شده است. حوزه اول مربوط به تولید و کشاورزی است که از طریق ارتباط مستقیم با کشاورزان، سردخانهداران و صنایع بستهبندی داخلی به بهبود کیفیت تولید کمک میشود. حوزه دوم، صنایع تبدیلی و صادرات است؛ در این بخش ما با شرکتهای بستهبندی، چاپ و طراحی، و سایر صنایع مرتبط مانند بیمه و کشتیرانی تعامل داریم تا بتوان استانداردهای لازم را در بستهبندی و صادرات به تجار انتقال داد.
آیا انجمن در شش استان مشخص، یعنی خوزستان، سیستان و بلوچستان، کرمان، فارس، هرمزگان و بوشهر، فعالیت دارد؟ آیا این استانها فقط در حوزه تولید پیشرو هستند یا در بستهبندی و فناوری نیز نقش مهمی دارند؟ همچنین، آیا بستهبندی خرما در این مناطق توسط تولیدکنندگان انجام میشود یا به شرکتهای دیگر سپرده میشود؟
بله، انجمن در این شش استان فعالیت دارد، زیرا بیش از ۹۰ درصد تولید خرمای کشور از این مناطق تأمین میشود. علاوه بر تولید، این استانها در حوزه بستهبندی و فناوری نیز پیشرو هستند و مراکز بزرگ بستهبندی در آنها فعالاند. البته، در استانهای دیگری مانند آذربایجان شرقی، تبریز و حتی تهران نیز صنعت بستهبندی و صنایع تبدیلی خرما پیشرفت خوبی داشته است.
در رابطه با بستهبندی، معمولا تولیدکنندگان خرما این فرآیند را برونسپاری میکنند و بستهبندی را به شرکتهای تخصصی میسپارند. البته برخی از آنها با تهیه دستگاههای بهروز، بستهبندی را بهصورت مستقل انجام میدهند. شرکتهای صنایع تبدیلی، خرما را از تولیدکنندگان خریداری کرده و پس از فرآوری، بستهبندی میکنند. برخی شرکتهای نوآورانه، مانند پالایشگاه خوزستان، از فناوریهای پیشرفتهای مانند چاپ دیجیتال و طراحی خلاقانه در بستهبندی خرما استفاده میکنند.
چه اقداماتی برای بهبود بستهبندی در صنعت کشاورزی انجام دادهاید؟
یکی از اقدامات اصلی ما برگزاری کلاسهای آموزشی تخصصی در این حوزه است. این کلاسها هر ساله قبل از آغاز برداشت و در طول فصل برداشت در سراسر کشور برگزار میشوند. محتوای آموزشی شامل اصول بهداشت، استانداردهای بستهبندی، اهمیت بستهبندی غیر فلهای، نکات ظریف صادراتی، و الزامات کشورهای هدف برای واردات محصولات کشاورزی است.
آیا در کلاسهای آموزشی از همکاران صنعت چاپ و بستهبندی هم استفاده کردهاید؟
بله، در این کلاسها از متخصصان صنعت چاپ و بستهبندی نیز بهره گرفتهایم. بسیاری از صنایع تبدیلی که نیاز به بستهبندی دارند، خودشان دستگاههای لازم را تهیه کردهاند و به نوعی بخشی از صنعت بستهبندی محسوب میشوند. به همین دلیل، در دورههای آموزشی ما، فعالان این حوزه نیز حضور دارند تا هم به کشاورزان و هم به صنایع تبدیلی آموزشهای لازم را ارائه دهند.
نگاهی به الزامات چاپ و بستهبندی در صنعت خرمای ایران
در ادامه مصاحبه با یکی از اعضای هیأت مدیره انجمن ملی خرما، محمد هادی مقدم، نایب رئیس اول و عضو کمیته صنایع تبدیلی، به بررسی الزامات چاپ و طراحی بستهبندی برای بازارهای صادراتی میپردازیم. در این گفتوگو سعی کردیم که از تفاوتهای بستهبندی برای بازارهایی همچون خاورمیانه، اروپا و آسیا، روند تغییر در استفاده از مواد بستهبندی، استانداردهای مورد نیاز و فناوریهای نوین صحبت کنیم.
برای شروع، لطفاً خودتان را معرفی کنید؟
من محمد هادی مقدم هستم، نایب رئیس اول انجمن ملی خرمای ایران و عضو کمیته صنایع تبدیلی این انجمن. علاوه بر این، در زمینه بستهبندی و فرآوری خرما فعالیت دارم و با شرکتهای مختلف در این حوزه همکاری میکنم.
انواع بستهبندی برای خرماهای مختلف چه تفاوتهایی دارند و چگونه بستهبندی مناسب برای هر نوع خرما انتخاب میشود؟
ما در صنعت خرما با سه نوع اصلی خرما سروکار داریم: خرمای نرم، خرمای نیمهخشک و خرمای خشک. هر کدام از این انواع، شرایط نگهداری و بستهبندی خاص خودشان را دارند. برای خرمای نرم که رطوبت بیشتری دارد، از بستهبندیهایی مثل جعبهها یا کارتنهایی استفاده میکنیم که خاصیت عدم جذب رطوبت دارند، چون این نوع خرما معمولاً در کانتینرهای یخچالدار صادر میشود و باید در طول حملونقل کیفیتش حفظ شود. اما برای خرمای خشک که نیازی به نگهداری در یخچال ندارد، بستهبندی سادهتری مثل کارتنهای معمولی یا ظروف پلیمری که استانداردهای اولیه را داشته باشند کافی است. خرمای نیمهخشک هم چیزی بین این دو است و بستهبندیاش باید تعادلی بین کنترل رطوبت و مقاومت ایجاد کند.
انتخاب نوع بستهبندی علاوه بر نوع خرما، به بازار هدف هم بستگی دارد. مثلاً در بازارهای اروپایی یا ژاپن که استانداردهای سختگیرانهای دارند، ممکن است از بستهبندیهای پیشرفتهتر مثل بستهبندیهای گیاهی استفاده کنیم که هم با محیطزیست سازگار باشند و هم کیفیت محصول را تضمین کنند. این در حالی است که برای بازارهایی مثل حوزه خلیج فارس، بستهبندیهای بزرگتر و مقاومتر ترجیح داده میشود. در کل، نوع خرما، میزان رطوبتش و الزامات بازار مقصد تعیین میکنند که چه بستهبندیای مناسبتر است تا هم محصول تازه بماند و هم استانداردهای بهداشتی و قانونی رعایت شود.
با توجه به تجربه شما در بستهبندی خرما، الزامات چاپی و طراحی بستهبندی برای بازارهای صادراتی مثل خاورمیانه، اروپا یا آسیا چه تفاوتهایی دارد؟
هر بازار هدف الزامات خاص خود را دارد که عمدتاً به فرهنگ و عادات مصرفی آن منطقه بستگی دارد. بهعنوان مثال، در اروپا بستهبندیهای کوچکتر با طراحیهای مینیمال و مدرن طرفدار دارند، چون هم به مصرف خانوارها متناسب است و هم قیمتها در این سبک کنترلشدهتر است. اما در حوزه خلیج فارس، بستهبندیهای بزرگتر با طراحیهای سنتیتر ترجیح داده میشود. بازارهای شرق آسیا مثل ژاپن یا کره جنوبی هم استانداردهای سختگیرانهتری دارند و به کیفیت مواد اولیه و جذابیت بصری اهمیت زیادی میدهند. ما برای صادرات به این مناطق، ابتدا مطالعه بازار انجام میدهیم تا نیازهای هر منطقه را شناسایی کنیم.
آیا بستهبندیهای پلیمری و پلاستیکی هنوز غالب هستند یا به سمت بستهبندیهای کاغذی، گیاهی یا زیستتخریبپذیر حرکت کردهاید؟
در حال حاضر، بستهبندیهای پلیمری و پلاستیکی همچنان در صنعت خرما غالب هستند، چون هم هزینه کمتری دارند و هم تولیدشان در داخل کشور راحتتر است. با این حال، به دلیل ممنوعیتهای زیستمحیطی در برخی بازارها مثل اروپا، حرکت به سمت بستهبندیهای گیاهی و زیستتخریبپذیر آغاز شده است. برخی شرکتهای ایرانی این نوع بستهبندیها را استفاده میکنند، اما هنوز بهصورت گسترده فراگیر نشده و به دلیل هزینههای بالا و محدودیتهای فنی، با چالشهایی مواجه هستیم.
آیا استانداردهای خاصی برای انتخاب مواد اولیه بستهبندی، مثل مقاومت در برابر رطوبت یا نور، تعیین کردهاید؟
بله، در ایران استانداردهای ملی برای بستهبندی خرما تدوین شده که توسط سازمان ملی استاندارد و سازمان غذا و دارو تعیین میشوند. این استانداردها شامل الزامات فیزیکی مثل مقاومت در برابر رطوبت و نور و همچنین الزامات بهداشتی است. برای مثال، بستهبندی خرمای نرم باید رطوبت را جذب نکند، در حالی که خرمای خشک به شرایط سادهتری نیاز دارد. شرکتهای بستهبندی موظفاند این استانداردها را رعایت کنند.
آیا استانداردهای ملی یا بینالمللی خاصی مثل ISO یا استانداردهای حلال برای چاپ و بستهبندی خرما اعمال میکنید؟
شرکتهای ایرانی از استانداردهای ملی پیروی میکنند و برخی نیز استانداردهای بینالمللی مثل ISO را دریافت کردهاند. برای صادرات به کشورهای مسلمان، علامت حلال که توسط سازمان ملی استاندارد صادر میشود، روی بستهبندیها درج میگردد. البته خرما به خودی خود محصولی حلال است و الزام خاصی در این زمینه ندارد، اما شرکتهای صادراتی برای تکمیل مدارک و جلب اعتماد مشتری، این نشان را اضافه میکنند.
چرا برخی از جعبههای خرما علامت سیب سلامت ندارند؟
این مشکل به واحدهای تولیدی کوچک و بدون مجوز برمیگردد که بهصورت زیرپلهای فعالیت میکنند. این واحدها محصولات خود را بدون رعایت استانداردها و بدون علامت سیب سلامت به بازار عرضه میکنند. متأسفانه نظارت کافی بر فروشگاههای کوچک و سوپرمارکتها وجود ندارد و فقط فروشگاههای زنجیرهای تحت نظارت هستند. انجمن ملی خرما بارها از سازمانهای مربوطه درخواست کرده تا این موضوع را جدیتر پیگیری کنند، چون این مسئله به کیفیت کلی صنعت لطمه میزند.
آیا از فناوریهای جدید مثل چاپ دیجیتال، هوشمندسازی بستهبندی یا بارکدهای اختصاصی در این صنعت استفاده میکنید؟
برخی شرکتهای ایرانی که به بازارهای پیشرفته مثل اروپا یا ژاپن صادرات دارند، از چاپ دیجیتال و بارکدهای اختصاصی استفاده میکنند. همچنین طرحهایی برای هوشمندسازی بستهبندی با QR کد در جریان است که اطلاعاتی مثل منشأ خرما و تاریخ برداشت را نشان میدهد. با این حال، این فناوریها هنوز بهصورت گسترده بومیسازی نشدهاند و بیشتر بهصورت موردی اجرا میشوند.
تأثیر بستهبندی بر افزایش ماندگاری خرما و کاهش ضایعات چگونه ارزیابی میشود؟
بستهبندی مناسب تأثیر مستقیمی بر ماندگاری و کاهش ضایعات دارد. برای مثال، بستهبندیهای وکیوم که اکسیژن را حذف میکنند، میتوانند ماندگاری خرما را تا دو یا سه سال بدون افت کیفیت حفظ کنند. بستهبندیهای پیلوپک یا جعبههایی با متریال مقاوم در برابر رطوبت و نور هم همینطور. انتخاب نوع بستهبندی به نوع خرما بستگی دارد؛ مثلاً خرمای نرم به بستهبندیهای مقاومتر نیاز دارد، در حالی که خرمای خشک شرایط سادهتری میطلبد.
چطور اطمینان حاصل میکنید که طرحهای چاپی با بازار هدف همخوانی دارند؟
قبل از ورود به هر بازار، شرکتهای صادرکننده مطالعه بازار انجام میدهند و طرحها را بر اساس سلیقه و فرهنگ مصرفکنندگان طراحی میکنند. همچنین در نمایشگاههای بینالمللی نمونهها را ارائه میدهیم و بازخورد مشتریان را جمعآوری میکنیم تا طرحها را بهبود دهیم.
انجمن چگونه از طرحهای نوآورانه در حوزه چاپ و بستهبندی حمایت میکند؟
انجمن ملی خرما با برگزاری نمایشگاههای استانی در بوشهر، فارس، خوزستان و هرمزگان، و همچنین نمایشگاه ملی همزمان با نمایشگاه صنایع غذایی ایران، بستری برای معرفی نوآوریها فراهم میکند. در روز ملی خرما (۲۵ شهریور) هم پانلهای تخصصی برگزار میکنیم و از شرکتهایی که طرحهای خلاقانه دارند با جوایز و تقدیر حمایت میکنیم. هدف ما اطلاعرسانی و تشویق به نوآوری است.
انجمن با چه شرکتهای چاپخانه یا طراحان بستهبندی همکاری مستقیم دارد؟ نام برخی از آنها را بفرمایید.
انجمن بهصورت مستقیم فعالیت اقتصادی ندارد، اما با شرکتهای چاپ و بستهبندی در سراسر کشور، بهویژه در مناطق خرماخیز، همکاری میکند. این شرکتها در نمایشگاههای ما حضور دارند و محصولاتشان را معرفی میکنند. من به دلیل موقعیت رسمیام در انجمن نمیتوانم نام خاصی ببرم، اما شرکتهایی در تهران، تبریز، اصفهان و مناطق جنوبی مثل خوزستان و کرمان فعال هستند که هم در تولید ظروف پلیمری و هم جعبههای کارتنی پیشروند.
هزینههای چاپ و بستهبندی چه سهمی از قیمت نهایی خرما را تشکیل میدهد؟
این میزان به بازار هدف بستگی دارد. در بازار داخلی، هزینههای بستهبندی و چاپ بین ۱۰ تا ۲۰ درصد قیمت نهایی است، اما در برخی بازارهای صادراتی که استانداردهای بالاتری دارند، این سهم میتواند تا ۵۰ درصد هم برسد. هرچه بستهبندی پیشرفتهتر باشد، هزینهها هم افزایش مییابد.
