فهرست مطالب
در قلب تهران و در یکی از کوچههای خیابان ایرانشهر، فضایی متفاوت چشم انتظار علاقهمندان به تاریخ چاپ و نگارش است: «موزه تایپ» تهران. این موزه خصوصی، که با تلاش یک مجموعهدار خوشذوق شکل گرفته، دریچهای به دنیای ماشینهای اداری و تایپ قدیمی گشوده است. جالب اینکه این فضای نوستالژیک صرفاً یک موزه خشک و ساکت نیست، بلکه در پیوندی خلاقانه با یک کافه دنج به نام «کافه تایپ» ترکیب شده و تجربهای فرهنگی و روایی برای بازدیدکنندگان حرفهای فراهم کرده است. میخواهیم نگاهی به گنجینه ارزشمند دستگاههای قدیمی آن، پیوند موزه با کافه تایپ و تجربه متفاوتی که از دل این همنشینی برمیخیزد، نقش چنین مجموعهای در حفظ حافظه تاریخی صنعت چاپ و معرفی فناوریهای گذشته به نسل جوان، و در نهایت چند نمونه جالب از دستگاهها و رویدادهای برگزارشده در این فضا بیاندازیم.
تاريخچه موزه تايپ و بنيانگذار آن
موزه تايپ تهران که با نام رسمي «موزه ماشينهاي اداري سفير» نيز شناخته ميشود، يکي از معدود موزههاي خصوصي پايتخت است. اين موزه نتيجه ابتکار و پشتکار فرشاد کمالخاني است؛ کسي که در خيابان ايرانشهر، بورس ماشينهاي اداري به کار فروش ماشينهاي اداري اشتغال داشت و به دستگاههاي تايپ و تکثير و چاپ قديمي عشق ميورزيد. او سالها براي گردآوري عتيقههاي تايپ تلاش کرد. کمالخاني طي ساليان، با سفر به کشورهاي مختلف و جستوجوي دستگاههاي اداري که زماني ابزار زندگي روزمره ادارهها بودند، مجموعهاي ارزشمند از اين ابزارها را گرد آورد. حاصل اين تلاش، افتتاح موزه در سال ۱۳۸۰ خورشيدي بود. او با سرمايه شخصي و انگيزهاي قوي براي حفظ ميراث صنعتي چاپ و تحرير، توانست يکي از غنيترين کلکسيونهاي ماشينهاي اداري آنتيک را در بخشي از فضاي مغازه فراهم کند. گفتني است که در سالهاي بعد (حدود ۱۳۹۷ خورشيدي) اين مجموعه به مکان فعلي خود در خيابان ايرانشهر (پلاک ۲۳۲) زيرزمين ساختمان سفير انتقال يافت و با عنوان موزه تايپ تهران در دسترس عموم قرار گرفت.
بنيانگذار موزه تايپ انگيزه خود را نمايش سير پيشرفت فناوريهاي نگارش و تايپ اداري عنوان کرده است. او دريافته بود که سرعت رشد فناوري در عصر ديجيتال باعث فراموشي ابزارهايي شده که روزگاري انقلابي در سادهسازي امور اداري پديد آوردند. بنابراين تصميم گرفت با نمايش اين ماشينهاي قديمي، پلي ميان گذشته و حال بسازد تا روايتگر داستان تکامل فناوري باشد. چنين دغدغهاي موزه تايپ را به مکاني تبديل کرده که هر شيء در آن، سندي از زيست روزمره و شيوه کار در روزگار گذشته است؛ اسنادي که اگر گردآوري نميشدند، شايد در پس غبار زمان گم و فراموش ميشدند. در واقع، موزه تايپ بيش از آنکه صرفاً نمايشگاه اشياء باشد، روايتي زنده از تاريخ فناوريهاي تايپ، حروفچيني و صفت چاپ و تکثير در ايران و جهان ارائه ميدهد.
گنجينهاي منحصربهفرد از ماشينهاي قديمي
وارد موزه تايپ که ميشويم، گويي در زمان سفر کردهايم. اين موزه ميزبان بيش از ۸۰ دستگاه اداري و چاپي قديمي است که قدمت برخي از آنها به حدود ۱۵۰ سال پيش ميرسد. به بيان ديگر، قديميترين دستگاههاي اين مجموعه مربوط به نيمه دوم قرن نوزدهم ميلادي هستند؛ دوراني که همزمان با آغاز عصر جديد صنعتي در جهان بود و مخترعان ميکوشيدند ابزارهايي بسازند تا انجام کارهاي بشر را آسانتر کنند. تماشاي اين دستگاههاي آنتيک فرصتي بينظير براي درک مسير پيشرفت فناوري است؛ مسيري که از اختراعات مکانيکي ساده آغاز شد و به دنياي پيچيده و ديجيتال امروز انجاميد.
دستگاههاي موجود در اين موزه طيف گستردهاي از ماشينهاي اداري، تحرير و چاپ دستي را شامل ميشوند. در ويترينهاي موزه ميتوان نخستين مدلهاي ماشين تحرير، چرتکههاي قديمي، مدادتراشهاي روميزي، منگنههاي دستي، دستگاه پرفراژ چک، صندوقهاي پول مکانيکي، دستگاه تکثير اسناد، دستگاه ساعتزني حضور و غياب، تلگراف، تلفنهاي قديمي و دهها ابزار ريز و درشت ديگر را مشاهده کرد. گردآوري چنين مجموعه متنوعي از اقصينقاط دنيا به همت يک فرد، موجب شده است که موزه تايپ تنها موزه در خاورميانه باشد که چنين تنوعي از ماشينهاي اداري اوليه را به نمايش ميگذارد.
پيوند «موزه» با «کافه»؛ تجربهاي فرهنگي براي بازديدکننده
يکي از ابتکارات جالب در موزه تايپ تهران، ترکيب فضاي موزه با يک کافه است. کافه تايپ که در طبقه همکف ساختمان قرار گرفته، بخشي از همين مجموعه بهشمار ميآيد و در واقع پيشدرآمدي بر بازديد از موزه است. محيط گرم کافه تايپ حال و هوايي کاملاً هماهنگ با تم موزه دارد. دکوراسيون کافه تايپ از خود دستگاههاي قديمي شکل گرفته است؛ ماشينهاي تايپ و تحرير آنتيکي که بهجاي آنکه پشت ويترين مخفي شوند، در جلوي چشم شما و در چيدمان کافه جا گرفتهاند. نوشيدن قهوه در کنار اين يادگارهاي نوستالژيک، حس حضور در يک دفتر کار دهههاي گذشته را برايتان تداعي ميکند. چنين تمي به خودي خود جذاب است، اما داستان وقتي جالبتر ميشود که متوجه شويد پشت يکي از درهاي اين کافه، دريچه ورود به يک موزه واقعي نهفته است.
موزه تايپ تهران نقشي فراتر از نمايش چند دستگاه کهنه را ايفا ميکند. اين موزه در واقع حافظه تاريخي صنعت چاپ و ابزارهاي اداري را زنده نگه داشته است. در کشوري که بخش بزرگي از خاطرات فرهنگي آن با صنعت چاپ، تحرير و نشر گره خورده، وجود چنين موزهاي ضروري به نظر ميرسد تا نسلهاي جديد درک کنند اسلاف آنها با چه مشقت و ابتکارهايي ابزارهاي امروزين را پايهگذاري کردهاند. همانگونه که گردآورنده موزه اميدوار بوده است، اين گنجينه تبديل به پُلي براي تأمل و تفکر بين دنياي اختراعات ظاهراً ساده ديروز و دنياي پُرشتاب و پيچيده امروز شده است. گشتي در سالن موزه به خوبي تلاشهاي مخترعان گذشته را جلوی چشم میآورد و نشان میدهد چگونه آن نوآوریهای ابتدایی، سنگ بنای فناوریهای مدرن کنونی شدند.
دستگاهها و رویدادهای شگفتانگیز در موزه تایپ
گنجینه موزه تایپ آنقدر متنوع و جذاب است که میتوان ساعتها غرق تماشای آن شد. هر دستگاه داستانی دارد؛ از نحوه عملکرد منحصربهفردش گرفته تا کاربردی که در زمان خود داشته است. برای نمونه، یکی از شگفتانگیزترین دستگاههای این موزه ماشینتحریری است که مخصوص نتنویسی موسیقی طراحی شده است. این دستگاه کمیاب که محصول سال ۱۹۵۳ میلادی در آمریکاست، به جای حروف الفبا دارای مجموعهای از نمادهای موسیقایی (نتها و علائم خاص) بر روی کلیدهایش است و آهنگسازان یا نتنویسان با فشردن این کلیدها میتوانستند نتهای موسیقی را مستقیماً روی کاغذ چاپ کنند. سازوکار این ماشین تحریر موسیقی کاملاً مکانیکی بوده و از اهرمها و چرخدندهها برای ضربه زدن نمادهای نت بر کاغذ استفاده میکرد.
نمونه جذاب دیگر، دستگاه پرفراژ چک است که شاید کمتر کسی در خارج از حوزه بانکداری با کارکردش آشنا باشد. این دستگاه فلزی شمارهزن در سال ۱۸۸۸ میلادی در آمریکا ساختهشده بود و برای افزایش امنیت چکهای کاغذی به کار میرفت. روش کارش به این صورت بود که با سوراخکردن یا برجستهسازی ارقام بر روی برگه چک، امکان جعل مبلغ یا تغییر آن از بین میرفت. این ابزار نشان میدهد که حتی بیش از یک قرن پیش نیز دغدغه امنیت اسناد مالی وجود داشته و مخترعان دست به ابتکارهای مکانیکی جالبی میزدند. همچنین در موزه میتوانید دستگاه ساعتزنی مکانیکی مربوط به سال ۱۹۲۸ میلادی را ببینید که برای ثبت ساعت ورود و خروج کارمندان و نظامیان به کار میرفته است. این دستگاه که شباهت به یک ساعت دیواری دارد، با قرار دادن کارت مقوایی مخصوص و کشیدن اهرم، زمان را روی کارت چاپ میکرد و بدین ترتیب حضور افراد ثبت میشد.
ارغوان محجوب، مدیر باذوق موزه تایپ که خودش دانشآموخته معماری باتجربه روزنامهنگاری است، باعلاقه به بازدیدکنندگان توضیح میدهد.
نکته دیگری که «کافهموزه تایپ» را از یک موزه معمولی متمایز کرده، برنامههای فرهنگی و رویدادهایی است که در این فضا برگزار میشود. از زمان افتتاح این مجموعه، کافه تایپ به محلی برای گردهمایی علاقهمندان فرهنگ شهری، تاریخ چاپ و حتی کافهگردی بدل شده است. برای مثال، در سالهای اخیر «کمیته ملی موزهها (ایکوم) ایران» با همکاری کافهموزه تایپ سلسله نشستهایی تخصصی تحت عنوان «کافه تایپ» برگزار کرده است.
این مجموعه با روایت داستان تکامل ماشینهای اداری و چاپی، به بازدیدکننده یادآوری میکند که فناوریهای امروزی یکشبه پدید نیامدهاند، بلکه حاصل سالها تلاش و نوآوری پیشینیاناند. فضای روایتمحور و زنده موزه از ترکیب هنرمندانه با کافه گرفته تا برگزاری نشستهای تخصصی، باعث شده است که بازدید از آن برای فعالان و علاقهمندان حرفهای حوزه چاپ و بستهبندی، تجربهای الهامبخش و بهیادماندنی باشد. موزه تایپ تهران حافظ میراث ماشینهای چاپ و تحریر در ایران است و به سهم خود میکوشد چراغ گذشته را پیشروی راه آینده نگه دارد.
اگر روزی گذرتان به خیابان کریمخان تهران افتاد، کنار شلوغیهای شهر به این موزه خاص سری بزنید؛ شاید فنجانی قهوه در کافه تایپ و صدای خیالانگیز یک ماشین تحریر قدیمی، شما را هم به سفری در دل تاریخ صنعت چاپ مهمان کند.
ورود برای عموم آزاد است.
یک شنبه و سه شنبه
(از ساعت ۱۴ الی ۲۰)
پنچشنبه و جمعه (۱۲ الی ۲۰)
