فهرست مطالب
گروه پژوهش
وقتی دستتان را دراز میکنید تا یک شکلات یا بسته چیپس بردارید، احتمالاً آخرین چیزی که به آن فکر میکنید «مرکب چاپی روی بستهبندی» است. اما شاید وقت آن رسیده باشد که دقیقتر به آنچه دور مواد غذایی پیچیده شده نگاه کنید.
پژوهشها در اروپا و ایالات متحده طی سالهای اخیر نشان دادهاند که برخی ترکیبات موجود در مرکبهای چاپی قابلیت مهاجرت (Migration) به غذا را دارند. این مواد میتوانند از طریق تماس غیرمستقیم، جابهجایی در لایهها (Set-off)، یا حتی بخار شدن و انتقال از طریق گاز، وارد مواد غذایی شوند.
ترکیبات نگرانکننده در مرکبهای چاپی
مرکبهای چاپی ترکیبات متنوعی دارند: رنگدانهها، چسبها، حلالها، فوتواینیسیاتورها (برای پخت UV)، مونومرها و افزودنیهای ضدخش و ضد آب. برخی از این ترکیبات شامل بنزوفنون، متیلبنزوفنون، ایزوپروپیلتیوکسانتون (ITX) و اکریلاتها هستند؛ ترکیباتی که در مطالعات آزمایشگاهی، آثار سرطانزایی، جهشزایی یا تحریککننده نشان دادهاند.
در سال ۲۰۰۵، مهاجرت ITX به غذای کودک در آلمان باعث جنجال عمومی شد. پس از آن، سازمان EFSA سطح قابل قبول برخی فوتواینیسیاتورها را تعیین کرد، اما بسیاری از ترکیبات هنوز ارزیابی نشدهاند.
ادعاهای صنعت مرکب سازی تا چه اندازه قابل اطمیناناند؟
تولیدکنندگان مرکب ادعا میکنند که محصولاتشان «ایمن»، «با خلوص بالا» و «دارای خطر مهاجرت صفر» هستند. اما واقعیت پیچیدهتر است.
- مستندات ایمنی ناقص: بسیاری از ترکیبات مرکبها هنوز توسط EFSA یا FDA ارزیابی نشدهاند.
- مرکبهای اختصاصی :(Proprietary Inks) بسیاری از فرمولها محرمانه هستند و حتی کاربران نهایی (تولیدکنندگان بستهبندی) نیز اطلاعات کافی از ترکیبات ندارند.
- تستهای مهاجرت محدود: تستها اغلب فقط روی مواد پایه انجام میشوند، نه بستهبندی نهایی و ترکیب آن با شرایط واقعی مانند گرما یا چربی غذا.
در نتیجه، ادعای ایمنی مرکبها زمانی معنا دارد که همراه با شفافیت ترکیبات، تستهای مهاجرت معتبر و اعلام ریسک با مسئولیتپذیری باشد.
توافقنامه سبز اروپا (European Green Deal) و تأثیر آن بر صنعت مرکب
در سال ۲۰۱۹، کمیسیون اروپا «توافقنامه سبز» (Green Deal) را تصویب کرد که یکی از اهداف آن، ایمنتر کردن مواد تماس با غذا است. در چارچوب این برنامه، تمرکز ویژهای بر کاهش مواد شیمیایی خطرناک در مرکبها، افزایش شفافیت زنجیره تأمین و افزایش بازیافتپذیری بستهبندیها شده است.
بر اساس «راهبرد جدید برای مواد تماس با غذا» که بخشی از این توافق است:
- استفاده از مواد غیرارزیابیشده باید به حداقل برسد.
- مرکبهایی که حاوی ترکیبات مشکوک به سرطانزایی هستند، باید حذف شوند.
- بستهبندیها باید قابلیت بازیافت بدون آلودگی با مرکبهای خطرناک داشته باشند.
این سیاستها مستقیماً تولیدکنندگان مرکب و بستهبندی را تحت تأثیر قرار دادهاند و انتظار میرود در سالهای آینده شاهد ممنوعیت تدریجی برخی مرکبها باشیم.
مصرفکننده بیخبر، خطرات پنهان
در حال حاضر، روی اکثر بستهبندیها هیچ اطلاعاتی در مورد نوع مرکب استفادهشده وجود ندارد. مصرفکننده نه میداند مرکب پختشده با UV است یا نه، و نه اینکه چه ترکیباتی در آن وجود دارد. این فقدان شفافیت، مسئولیت سنگینی را بر دوش تولیدکنندگان مواد غذایی و چاپخانهها قرار میدهد.
راهکارهایی برای کاهش ریسک
برای افزایش ایمنی بستهبندیهای غذایی، پیشنهاد میشود:
- استفاده از مرکبهای فاقد فوتواینیسیاتور یا دارای ارزیابی کامل
- الزام به ارائه اظهارنامه تطابق (Declaration of Compliance) برای هر مرکب
- پیادهسازی سیستم کنترل درونسازمانی بر اساس مقررات GMP
- شفافسازی عمومی در مورد نوع مرکبهای استفادهشده در بستهبندی
نتیجهگیری: مرکبها فقط برای زیبایی نیستند
در دنیای امروز، بستهبندی غذا فقط زیبایی بصری نیست؛ بلکه بخشی از سلامت غذایی است. زمانی که مرکب از روی بسته عبور کرده و وارد غذا میشود، دیگر یک مسئله فنی نیست؛ بلکه موضوعی انسانی و بهداشتی است.
از تولیدکننده گرفته تا قانونگذار و مصرفکننده، همه باید از خطرهای احتمالی این مرکب آگاه باشیم و اقدام کنیم، پیش از آنکه دیر شود.
