فناوری ضدجعل در بسته‌بندی

گروه پژوهش

بسته‌بندی و لیبل‌ها باید نه‌تنها از محصول محافظت کرده و اطلاعات لازم را منتقل کنند، بلکه به نمایندگی از صاحب برند، خطرات احتمالی را نیز مدیریت کنند. از آنجا که موادی مانند فلز، شیشه، کاغذ، مقوا، پلاستیک و فیلم‌های انعطاف‌پذیر مواد اصلی تمام بسته‌بندی‌ها هستند، می‌توانند بستر مناسبی برای افزودن ویژگی‌های امنیتی نظیر ضد‌دستکاری و ضد جعل (tamper-evidence)  و تأیید اصالت  (authentication)  باشند.

این مواد به‌صورت خام در بازار در دسترس هستند و معمولاً برای تبدیل به شکل‌های متداول مانند قوطی، بطری، لفاف یا جعبه مورد استفاده قرار می‌گیرند. اما برای آنکه بسته یا لیبل بتواند به عنوان نشانه‌ای از اصالت یا هشدار نسبت به دستکاری در بسته بندی عمل کند، باید به نحوی اصلاح یا تغییر داده شود تا از نظر بصری یا فیزیکی قابل تشخیص بوده و اطلاعات مفیدی درباره اصالت یا وضعیت محصول ارائه دهد.

به‌منظور جلوگیری از سوء‌استفاده، ضروری است که این مواد امنیتی به‌صورت گسترده در دسترس نباشند و فقط توسط چاپخانه‌ها و تبدیل‌کنندگان معتبر که در حوزه امنیت فعالیت دارند، مورد استفاده قرار گیرند. برای تحقق این هدف، تولیدکنندگان معتبر مواد امنیتی، عرضه‌ی محصولات خود را تنها به شرکای قابل اعتماد در صنعت محدود می‌کنند.

حفاظت از بسته‌بندي‌هاي غيرآلي

در ابتدا، تمرکز اين بخش روي مواد غيرآلي مورد استفاده در بسته‌بندي است.

فلزات – به‌ويژه آلومينيوم و فولاد قلع‌اندود – از مهم‌ترين مواد در اين گروه هستند. اين مواد در حالت خام به‌سختي قابل ايمن‌سازي هستند، زيرا نمي‌توان در آن‌ها نشانه‌هاي قابل مشاهده و منحصر‌به‌فردي براي تشخيص اصالت افزود. به همين دليل، اغلب ويژگي‌هاي امنيتي در مراحل بعدي زنجيره تأمين، از طريق ليبل‌ها، مرکب هاي مخصوص يا کدگذاري‌هاي ليزري و جوهرافشان به آن‌ها اضافه مي‌شود.

يکي از استثناهاي جالب در اين زمينه، استفاده از طراحي‌هاي هولوگرافيک است. در اين روش، جلوه‌هاي نوري تزئيني يا امنيتي به‌صورت لايه يا ورني بر روي فلز خام نشانده مي‌شوند. جلوه‌هاي هولوگرافيک روي فلز با فشار زياد و قالب‌هاي دقيق (شيم‌هاي با وضوح بالا) ايجاد مي‌شوند و در نتيجه سطح فلز، ظاهر انکساري يا درخشنده‌ پيدا مي‌کند که جلوه‌اي مشابه هولوگرام ايجاد مي‌کند (شکل ۱).

فلز همچنين متداول‌ترين جنس براي درب‌هاي پيچي شيشه‌جات است (مانند درب شيشه‌هاي مربا). در اين نوع بسته‌بندي، نشانه‌ي باز شدن از طريق خلأ درون ظرف ايجاد مي‌شود. درب هنگام بسته شدن در اثر خلأ به پايين کشيده مي‌شود و دکمه‌ي کوچکي در مرکز آن فرو رفته باقي مي‌ماند. زماني که ظرف باز شود، دکمه بالا مي‌آيد و در صورت فشار دادن، صداي کليک مي‌دهد. معمولاً روي درب‌ها نوشته مي‌شود: در صورت شنيدن کليک، محصول را نپذيريد.

آلومينيوم نازک يا فيلم‌هاي پلي‌استر متالايز نيز براي بسته‌بندي مواد غذايي و نوشيدني استفاده مي‌شوند. اين نوع بسته‌بندي‌ها از طريق درزگيري حرارتي (heat sealing) روي ظرف چسبانده مي‌شوند تا هم از دستکاري جلوگيري کنند و هم تازگي محصول را حفظ نمايند. مي‌توان طرح‌هاي متغير نوري (Optically Variable Design) روي آن‌ها اعمال کرد تا هم ويژگي ضد‌دستکاري و هم تأييد اصالت در يک مرحله حاصل شود.

ترکيب اين نوع فيلم‌ها با ظروف قالب‌گيري‌شده (blow-molded) يا (vacuum-formed) براي محصولات غيرخوراکي مانند کارتريج پرينتر يا بسته‌بندي روغن موتور نيز کاربرد دارد، زيرا اين محصولات معمولاً مورد علاقه جاعلان است.

در نهايت، فلز به‌دليل قابليت شکل‌دهي، براي توليد قوطي‌ها بسيار مناسب است. درب‌هاي مخصوص مانند pull tab  يا درب‌هاي سنتي که با دربازکن باز مي‌شوند، به‌طور طبيعي خاصيت ضددستکاري دارند و معمولاً نيازي به ويژگي‌هاي  اضافي ندارند.

بسته‌بندي شيشه‌اي

شيشه نيز از جمله مواد غيرآلي است که در حالت خام به‌سختي مي‌توان به آن ويژگي امنيتي افزود. با اين حال، شکل‌دهي و رنگ‌آميزي شيشه نياز به تجهيزات گران‌قيمت و تخصص بالا دارد؛ در نتيجه، جعل يا کپي برداري براي بيشتر جاعلان مقرون‌به‌صرفه نيست.

به همين دليل، ظروف شيشه‌اي با طراحي اختصاصي – مانند شيشه‌هاي عطر يا بطري‌هاي خاص – معمولاً از خطر جعل مستقيم در امان هستند. البته اين بدان معنا نيست که کاملاً ايمن‌اند؛ زيرا احتمال پر کردن مجدد (refilling) همواره وجود دارد  ( شکل ۳).

مي‌توان گفت که انتخاب درست بستر چاپي و بسته‌بندي نه‌تنها به حفاظت فيزيکي محصول کمک مي‌کند، بلکه به عنوان نخستين خط دفاعي برند در برابر جعل، دستکاري و تقلب عمل مي‌کند.

حفاظت از مواد بسته‌بندي و ليبل‌هاي آلي (ارگانيک)

مواد آلي مانند کاغذ، مقوا، پلاستيک و اخيراً پليمرها و مواد سنتزي با منشأ طبيعي، از پرکاربردترين مواد در صنعت بسته‌بندي و ليبل هستند.

کاغذ

کاغذ، پرمصرف‌ترين ماده در توليد ليبل است؛ چون ارزان و سبک است و به‌راحتي قابل چاپ و برش مي‌باشد. از کاغذ مي‌توان براي انواع ليبل‌هاي پشت چسب‌دار (Self-adhesive) و آب چسب (Wet glue) در شکل‌هاي مختلف مانند ورق، رول و برش‌خورده استفاده کرد. اين ليبل‌ها سپس به‌صورت خودکار روي ظروف، شيشه‌ها، قوطي‌ها يا بطري‌ها نصب مي‌شوند.

يکي از مزيت‌هاي مهم کاغذ، انعطاف‌پذيري بسيار بالاي آن است. مي‌توان آن را در رنگ‌ها، بافت‌ها و پوشش‌هاي مختلف توليد کرد و با ساير مواد ترکيب نمود تا جلوه‌ي تزئيني، آموزشي يا امنيتي بيشتري پيدا کند.

کاغذ همچنين در برابر جعل مقاوم است، زيرا هنگام تلاش براي جدا کردن آن (مثلاً براي پر کردن مجدد بطري‌هاي تقلبي) به‌راحتي پاره و از بين مي‌رود. به همين دليل، از کاغذ در اسناد بسيار حساس مثل پاسپورت‌ها، اسکناس‌ها و اوراق بهادار استفاده مي‌شود. در نتيجه، ليبل‌هاي امنيتي هم معمولاً از ويژگي‌هاي مشابه کاغذهاي بانکي بهره مي‌برند.

واترمارک

مهم‌ترين ويژگي امنيتي کاغذ، واترمارک (Watermark) است. واترمارک در مرحله‌ي توليد و زماني که خمير چوب هنوز مرطوب است، توسط نوردي توري‌شکل (Dandy Roll) ايجاد مي‌شود. در اين مرحله الياف کاغذ به‌شکلي تنظيم مي‌شوند که تصويري تک‌رنگ و قابل مشاهده در برابر نور ايجاد شود.

رايج‌ترين روش براي ساخت چنين کاغذي فرآيند فوردرينيه (Fourdrinier) است. از آنجا که توليد کاغذ امنيتي نيازمند تجهيزات گران‌قیمت و اپراتورهای ماهر است، جعل آن برای جاعلان تقریباً غیرممکن است.

واترمارک می‌تواند به‌صورت نقطه‌ای (در جای مشخص) یا نواری ممتد در امتداد رول تولید شود. در حالت نقطه‌ای، چاپخانه باید واترمارک را هنگام چاپ با دقت تنظیم کند تا در جای درست روی لیبل قرار گیرد. در حالت نواری، دستگاه چاپ باید مجهز به سیستم‌های هدایت و رجیستر خودکار باشد تا طرح همواره در جای دقیق باقی بماند.

شرکت‌های معتبر تولیدکننده‌ی لیبل‌های واترمارک‌دار می‌توانند طراحی و جای‌گذاری دقیق این طرح‌ها را انجام دهند. اما از آنجا که ساخت واترمارک اختصاصی هزینه‌بر است، در تیراژهای پایین معمولاً از طرح‌های عمومی و موجود (Stock Design) استفاده می‌شود.

ویژگی‌های امنیتی دیگر در کاغذ

در مرحله‌ی خمیری، می‌توان به کاغذ نشانه‌های آشکار یا نامرئی افزود.

این نشانه‌ها می‌توانند شامل:

الیاف رنگی با طول‌های مختلف(قابل دید با چشم یا زیر نور (UV، دیسک‌های پلی‌استری کوچک (Planchettes)، یا ذرات فلورسنت ریز  (Hi-lites)  باشند که در زیر نور فرابنفش مانند ستاره می‌درخشند.

با تنظیم دقیق رنگ، طول و توزیع این الیاف، هر کاغذ اثر انگشت منحصربه‌فردی پیدا می‌کند که جعل آن تقریباً غیرممکن است.

همچنین می‌توان نخ‌های امنیتی باریک (۲ تا ۳ میلی‌متری) از جنس پلی‌استر چاپ‌شده یا متالایز را در داخل کاغذ جاسازی کرد؛ مشابه نخ‌هایی که در اسکناس‌ها دیده می‌شوند. این نخ‌ها ممکن است در عمق کاغذ پنهان باشند یا به‌صورت متناوب روی سطح و داخل آن ظاهر شوند.

برای افزایش امنیت، این نخ‌ها را می‌توان با کوتینگ های حساس به حرارت پوشاند؛ به‌طوری که با گرمای انگشت یا اصطکاک، رنگ یا ظاهرشان تغییر کند.

نکته‌ی دیگر آن است که برای چاپ با مرکب های نامرئی UV، باید از کاغذهای مات و غیر براق استفاده شود تا اثر جوهر به‌درستی دیده شود. این نوع جوهرها با سیستم‌های خشک‌کن UV اشتباه گرفته نشوند؛ زیرا آن سیستم‌ها برای خشک‌کردن جوهر هستند، نه تشخیص اصالت.

در بخش‌های بعدی آموزش گفته می‌شود که ترکیب کاغذ امنیتی با سایر ویژگی‌های امنیتی می‌تواند سدی قدرتمند در برابر جعل و دستکاری باشد.

مقوا

مقواهای مورد استفاده در بسته‌بندی امنیتی شامل مقوای خمیری (Pulp Board) و مقوای چند لایه چسبیده (Pasteboard) هستند. هر دو نوع، موادی مناسب برای بسته‌بندی اصلی (Primary Packaging) محسوب می‌شوند و می‌توانند اطلاعاتی مانند مسیر توزیع، محل تولید و تاریخ انقضا را در خود جای دهند.

مقوا همچنین برای تگ‌ها و لیبل‌های آویز (Hang Tag / Swing Ticket) بسیار مناسب است؛ تگ‌هایی که مشخصات یا راهنمای محصول را نمایش می‌دهند. این تگ‌ها می‌توانند ویژگی‌های امنیتی مانند چاپ‌های خاص، فویل‌های امنیتی یا لیبل‌های RFID داشته باشند.

در مقوای چند لایه، چند لایه‌ی کاغذ روی هم چسبانده می‌شود تا ورق ضخیم‌تری تشکیل شود. هر لایه می‌تواند حاوی نشانه‌های امنیتی جداگانه باشد یا از طریق رنگ‌آمیزی لایه‌های داخلی، جلوه‌ای خاص ایجاد کند؛ طوری که اگر کسی تگ را پاره کند، هسته‌ی رنگی داخلی قابل مشاهده باشد و اصالت مشخص شود.

علاوه بر این، مقوا را می‌توان متالایز یا امباس کرد تا طرح‌های نوری متغیر یا هولوگرافیک روی سطح آن ایجاد شود. چنین جلوه‌هایی علاوه بر زیبایی، سطحی از امنیت بصری را فراهم می‌کنند و جعل یا اسکن دقیق آن با چاپگرهای معمولی را بسیار دشوار می‌سازند.

جمع‌بندی:

کاغذ و مقوا نه‌تنها مواد ارزان و انعطاف‌پذیری برای بسته‌بندی هستند، بلکه در صورت افزودن ویژگی‌های امنیتی مانند واترمارک، نخ امنیتی، فویل، یا مرکب های UV، به ابزاری مؤثر برای محافظت از برند در برابر جعل و تقلب تبدیل می‌شوند.

ویژگی‌های زیستی مواد (Material Biometrics)

در سال‌های اخیر، فناوری‌های جدیدی توسعه یافته‌اند که با بررسی سطح مواد در مقیاس نانو، می‌توانند اصالت آن‌ها را تأیید کرده و جعل را شناسایی کنند. هرچند این فناوری‌ها مستقیماً به چاپ مربوط نیستند، اما می‌توانند برای تأیید خودِ متریالی که چاپ روی آن انجام شده – مثل لیبل، کارتن یا ظرف پلاستیکی – مورد استفاده قرار گیرند.

در سطح میکروسکوپی، هیچ دو تکه‌ای از یک ماده دقیقاً مشابه نیستند.

به عنوان مثال، یک برگ کاغذ از میلیون‌ها الیاف ریز تشکیل شده که به شکلی تصادفی در هم تنیده شده‌اند. اگر از بخش کوچکی از سطح یک لیبل – مثلاً گوشه بالایی آن – تصویری در مقیاس نانومتری گرفته شود، دیده می‌شود که هر لیبل الگوی الیافی خاص خود را دارد که در هیچ نمونه‌ی دیگری تکرار نمی‌شود.

فناوری‌های امروزی قادرند از این بخش‌های بسیار کوچک تصویر برداری کرده و برای هر لیبل «اثر انگشت دیجیتال ایجاد کنند.»

این روش را «شناسایی ویژگی‌های تصادفی» نیز می‌نامند، زیرا هر ماده در مقیاس میکروسکوپی تغییرات تصادفی و یکتایی دارد که آن را از سایر نمونه‌ها متمایز می‌کند.

در واقع، این روش همانند تشخیص اثر انگشت در سیستم‌های بیومتریک است که پلیس برای شناسایی مجرمان استفاده می‌کند. در آن سیستم، یافتن یک اثر انگشت در میان میلیون‌ها داده زمان‌بر است، اما به کمک نرم‌افزارهای پیشرفته و پردازنده‌های قوی، این زمان کاهش می‌یابد.

در فناوری  Material Biometrics نیز روال مشابهی وجود دارد، با این تفاوت که اگر اثر انگشت ماده به بارکد یا شناسه سریالی متصل شود، نتیجه‌ی شناسایی بسیار سریع‌تر به دست می‌آید. در این حالت، بارکد نقش «کلید دسترسی» را دارد که به تصویر سطح ماده و داده‌های ثبت‌شده‌اش در پایگاه داده مرتبط است.

روش‌های دیگری نیز وجود دارد، مانند:

شناسایی الیاف رنگی قابل مشاهده که به‌طور تصادفی در ماده پخش شده‌اند، و تحلیل بازتاب نور لیزر از سطح ماده در نقاط مشخص.

در هر دو روش، برای سرعت و دقت بیشتر از یک بارکد یا کد قابل‌خواندن توسط ماشین استفاده می‌شود تا داده‌ها تطبیق داده شوند.

این حوزه‌ی جذاب از «بیومتریک مواد» دائماً در حال پیشرفت است؛ چرا که فناوری‌های تصویربرداری، پردازش داده و هوش مصنوعی هر روز قوی‌تر می‌شوند.

پیشرفت‌هایی مانند رایانش ابری (Cloud Computing)، اپلیکیشن‌های موبایل و اسکنرها، و شبکه‌های ارتباطی نسل ۴ و ۵ اکنون این امکان را فراهم کرده‌اند که اصالت مواد در همان لحظه، در محل تولید یا توزیع بررسی شود — چه برای پلیس و چه برای متخصصان امنیت برند.

پلاستیک‌ها و مواد سنتزی

محافظت از پلاستیک‌ها در برابر جعل، دشوارتر از مواد دیگر است.

بهترین روش، طراحی قالب‌ها و مدل‌های خاص و ثبت‌شده برای هر محصول است، مانند کاری که در بطری‌های شیشه‌ای انجام می‌شود. در این حالت، کپی برداری از قالب دقیق یا طرح برجسته برای جاعلان بسیار زمان‌بر و پرهزینه است.

البته این روش همیشه برای خنثی کردن ترفند های متقلبان حرفه‌ای کافی نیست.

به همین دلیل از میکروتگ‌ها (Micro-Taggants) نیز استفاده می‌شود — ذراتی بسیار ریز و منحصربه‌فرد که داخل ماده تزریق می‌شوند و تنها با تجهیزات خاص یا در آزمایشگاه قابل شناسایی‌اند. این میکروتگ‌ها مانند اثر انگشت عمل می‌کنند و اصالت محصول را ثابت می‌کنند.

فیلم‌های متالایز (Metalized Films)

افزودن لایه فلزی (Metalization) به فیلم‌های بسته‌بندی، پیچیدگی آن را افزایش می‌دهد و به عنوان مانعی در برابر جعل عمل می‌کند.

هرچند جعل‌کنندگان حرفه‌ای ممکن است بتوانند از آن عبور کنند، اما برای متقلبان معمولی این لایه بازدارنده‌ی مؤثری است.

علاوه بر محافظت، متالایز کردن برای تزئین نیز استفاده می‌شود. این لایه می‌تواند پایه‌ای برای ایجاد افکت‌های نوری متغیر، هولوگرام‌ها و طرح‌های چندانکساری (Multi-Diffractive) باشد که جعل یا اسکن آن‌ها بسیار دشوار است و اغلب در بسته‌بندی‌های لوکس و امنیتی دیده می‌شوند.

چسب‌ها و نوارهای ضد‌دستکاری (Tamper Evident Adhesives and Tapes)

در صنعت بسته‌بندی و لیبل‌گذاری، اصطلاحاتی مانند ضد‌دستکاری (Tamper Evident)، مقاوم در برابر دستکاری (Tamper Resistant) و ضد‌جعل کامل (Tamper Proof) گاهی باعث سردرگمی می‌شوند، چون هرکدام برای مقابله با نوع خاصی از تهدید به کار می‌روند.

از دهه‌ها پیش، کندن یا جابجایی لیبل‌ها یکی از روش‌های رایج تقلب بوده است. مثلاً در گذشته برخی فروشندگان لیبل قیمت کالاهای ارزان را جدا کرده و روی اجناس گران‌تر می‌چسباندند.

برای مقابله با این روش، تولیدکنندگان از لیبل‌هایی با بریدگی‌ها و شکاف‌های ظریف در  حاشیه استفاده کردند.

در این حالت، اگر کسی بخواهد لیبل را جدا کند، لیبل پاره می‌شود و بلافاصله نشانه‌ی دستکاری آشکار می‌گردد.

امروزه با جایگزینی سیستم‌های بارکد و اسکنر فروشگاهی، لیبل‌های قیمت کمتر دیده می‌شوند، اما همین مثال ساده نشان می‌دهد که برش‌های امنیتی روی لیبل‌ها هنوز یکی از مؤثرترین روش‌های جلوگیری از تقلب محسوب می‌شوند.

جمع‌بندی:

فناوری‌های نوین مانند اثر انگشت دیجیتال مواد، میکروتگ‌ها، فیلم‌های متالایز و چسب‌های ضد‌دستکاری در کنار چاپ امنیتی به کار می‌آیند تا به برندها این امکان را می‌دهند که اصالت محصولات خود را در هر مرحله از زنجیره تأمین تضمین کنند و با جعل و دستکاری مقابله نمایند.

روندهای جدید در فناوری ضد‌دستکاری (Tamper Evidence)

فناوری ضد‌دستکاری طی سال‌های اخیر پیشرفت زیادی کرده و اکنون در قالب‌های گوناگونی به کار می‌رود تا از محصولات در برابر دستکاری، پر کردن مجدد، تقلب، آلوده‌سازی عمدی (Product Spiking) و سرقت جزئی از داخل بسته‌های پلمب‌شده محافظت کند. در بسیاری از موارد، هدف این فناوری‌ها این است که اگر کسی بسته‌ای را باز کند و دوباره ببندد، اثری قابل‌مشاهده از این دستکاری باقی بماند.

هدف اصلی: ایجاد نشانه بصری باز شدن بسته

در ساده‌ترین حالت، فناوری ضد‌دستکاری باید نشانه‌ای واضح به مصرف‌کننده بدهد که بسته پیش از این باز نشده است.

این کار معمولاً با چسباندن لیبل یا نوار مخصوص روی محل‌های حساس مانند درِ بطری، لبه‌های بسته یا نقطه‌ی اتصال در و بدنه انجام می‌شود.

اما همان‌طور که این فناوری‌ها پیشرفته‌تر شده‌اند، روش‌های جدیدی نیز برای دور زدن آن‌ها به وجود آمده است.

برای مقابله با این مسئله، تولیدکنندگان اکنون از مواد حساس به فشار، چسب‌های مقاوم به تغییر دما و سیستم‌های تأیید اصالت (Authentication)  به‌صورت ترکیبی استفاده می‌کنند تا هم امنیت و هم اطمینان مصرف‌کننده را بالا ببرند.

لیبل‌های VOID و پیام هشداردهنده

یکی از روش‌های محبوب امروزی، استفاده از مواد حساس به فشار (Pressure Sensitive) است که به‌صورت ویژه طراحی شده‌اند.

در این روش، وقتی فردی بخواهد لیبل را جدا کند، سطح آن جدا شده و واژه‌ی “VOID” (به معنای «بی‌اعتبار») روی بسته ظاهر می‌شود.

در محصولات گران‌قیمت مانند لپ‌تاپ یا تلفن هوشمند، می‌توان همین تکنیک را با استفاده از نام برند یا طرح اختصاصی شرکت به کار برد تا پس از باز شدن جعبه، پیام امنیتی مخصوص برند نمایان شود.

کاغذهای مقاوم و چسب‌های خاص

در برخی موارد، از کاغذهایی با مقاومت بالا در برابر پارگی برای ساخت لیبل استفاده می‌شود.

اما نکته‌ی مهم این است که نوع چسب باید با جنس بسته‌بندی سازگار باشد.

برای همین، تولیدکنندگان معمولاً همراه با تأمین‌کنندگان چسب و مواد حساس به فشار کار می‌کنند تا بهترین تعادل میان چسبندگی اولیه    (Initial Tack)  و دوام دائمی را به دست آورند.

این مسئله به‌ویژه در خطوط بسته‌بندی خودکار که لیبل‌ها در سرعت بالا روی بطری‌ها یا قوطی‌ها چسبانده می‌شوند اهمیت زیادی دارد.

وینیل‌های تخریب‌پذیر (Destructible Vinyl)

یکی دیگر از راهکارهای مؤثر، استفاده از وینیل شکننده یا تخریب‌پذیر است.

این ماده نوعی فیلم پلاستیکی مقاوم است که در برابر رطوبت، گرما، سرما، چربی و گرد‌وغبار عملکرد عالی دارد، اما در صورت تلاش برای جدا کردن، به قطعات بسیار ریز می‌شکند.

به این ترتیب، هرگونه تلاش برای کندن لیبل فوراً مشخص می‌شود.

برای افزایش وضوح نشانه‌ها، می‌توان حاشیه‌ای رنگی در اطراف لیبل چاپ کرد تا هرگونه دستکاری به‌سرعت دیده شود.

افزودن هولوگرام،  RFID و فناوری رهگیری

امروزه فناوری‌های ضد‌دستکاری با ابزارهای پیشرفته‌تر ترکیب می‌شوند.

افزودن هولوگرام، سیستم‌های رهگیری (Track & Trace) و در برخی موارد تراشه‌های RFID، امنیت این لیبل‌ها را دوچندان کرده و آن‌ها را به بخش مهمی از استراتژی حفاظت از برند تبدیل کرده است — به‌ویژه در صنایعی که مقابله با سرقت، جعل و پر کردن مجدد اهمیت بالایی دارد.

پلیمرهای هوشمند

برخی از لیبل‌های ضد‌دستکاری از پلیمرهای با قابلیت حفظ شکل (Shape Memory Polymers) ساخته می‌شوند.

راز عملکرد این مواد در ساختار مولکولی آن‌هاست؛ به‌گونه‌ای که وقتی در معرض دمای خاصی (مثلاً ۶۵ درجه سانتی‌گراد ) قرار می‌گیرند، شکل خود را تغییر می‌دهند.

برخی پژوهش‌ها حتی بر روی پلیمرهای سه‌حالته در حال انجام است که می‌توانند چند بار شکل خود را عوض کرده و به حالت اولیه بازگردند.

هرچند بیشتر پلیمرهای فعلی پس از یک‌بار فعال‌سازی، تغییرشکل اشان غیرقابل‌برگشت است.

مهمترین مزیت این مواد این است که به تجهیزات تخصصی نیاز ندارند.

شما به عنوان مصرف‌کننده می‌توانید تنها با فندک یا سشوار تغییر شکل لیبل پلیمری خاص را فعال کرده و به‌صورت بصری از اصالت کالا مطمئن شوید.

گرچه این فناوری هنوز در مراحل اولیه توسعه است، اما ترکیب آن با سایر روش‌های ضد‌دستکاری می‌تواند راهکاری بسیار مؤثر برای حفاظت از برند و اطمینان مصرف‌کننده فراهم کند.

نشانگرها و تگ های امنیتی قابل رهگیری (Forensic Markers & Taggants)

اگر تا به حال سریال‌ها یا مستندهای پلیسی مثل CSI را دیده باشید، با مفهوم «ردپای میکروسکوپی» آشنا هستید — این ایده که هر فرد در جایی که می‌رود، نشانه‌هایی بسیار ریز از خود به‌جا می‌گذارد؛ مثلاً DNA روی یک لیوان یا الیافی از لباسش. این آثار می‌توانند بعدها برای شناسایی یا اثبات جرم استفاده شوند.

در صنعت چاپ و بسته‌بندی نیز از همین اصل علمی برای شناسایی اصالت و جلوگیری از جعل استفاده می‌شود. در این حوزه، موادی به نام مواد نشانه‌گذار قضایی (Forensic Markers) یا تگ های امنیتی قابل رهگیری (Taggants) وجود دارند — ترکیباتی بسیار خاص و نادر که می‌توان آن‌ها را در مقادیر فوق‌العاده کم به مرکب، چسب، کاغذ، پلاستیک یا حتی مواد بسته‌بندی افزود، بدون آن‌که قابل مشاهده باشند.

ماهیت تگنت‌ها Taggant

تگنت‌ها می‌توانند طبیعی یا مصنوعی باشند.

بعضی از تگنت‌ها ترکیبات معدنی بسیار کمیاب هستند و برخی دیگر به‌صورت مصنوعی ساخته شده‌اند و ساختاری مشابه DNA دارند.

به دلیل این ساختار منحصربه‌فرد، هر تگنت مانند یک «اثر انگشت مولکولی» عمل می‌کند که فقط توسط دستگاه‌های خاص قابل شناسایی است و تقریباً هیچ‌کس قادر به تقلید دقیق آن نیست.

کاربرد در اثبات اصالت و تشخیص تقلب

امروزه بسیاری از شرکت‌های بزرگ از این مواد به عنوان مدرک قطعی برای اثبات اصالت (Provenance) و خلوص محصول (Purity) استفاده می‌کنند.

اثبات اصالت: یعنی بتوان تشخیص داد که محصول واقعاً متعلق به همان برند است و نسخه‌ی جعلی نیست.

تشخیص رقیق‌سازی یا تقلب: در محصولاتی مثل نوشیدنی‌ها، داروها یا مواد شیمیایی، ممکن است فردی محتویات را با ماده‌ی ارزان‌تر رقیق کند. با افزودن مقدار بسیار کم از تگنت به فرمول اصلی، می‌توان بعداً از طریق آزمایش مشخص کرد که آیا غلظت آن تغییر کرده یا نه.

مثلاً اگر در کارخانه به نسبت یک قسمت در هر یک میلیارد قسمت (۱ ppb) از تگنت به محصول افزوده شود، اما در مرحله‌ی بعدی زنجیره توزیع، آزمایش نشان دهد غلظت آن به یک قسمت در ده میلیارد (۱ ppt) رسیده، یعنی محصول به‌طور غیرمجاز رقیق شده است.

کاربرد در مواد چاپ و بسته‌بندی

تگنت‌ها تنها مخصوص مایعات نیستند. آن‌ها را می‌توان در مرکب، کاغذ، مقوا یا پلاستیک نیز افزود تا در مراحل مختلف زنجیره‌ی تأمین بررسی شوند.

به این ترتیب، اگر محصول تقلبی وارد بازار شود، می‌توان از طریق شناسایی یا نبود این تگنت‌ها متوجه ورود کالای جعلی شد.

این سیستم‌ها معمولاً مخفی و غیرقابل مشاهده با چشم انسان هستند و تنها توسط آزمایشگاه‌ها یا دستگاه‌های خوانش اختصاصی قابل ردیابی‌اند.

تأثیر بر بازیافت مواد

در حاشیه این بحث، برخی منابع اشاره می‌کنند که لیبل‌های مصنوعی (Synthetic Labels) از نظر بازیافت بهتر از لیبل‌های کاغذی هستند.

دلیلش این است که هنگام بازیافت، لیبل‌های مصنوعی به راحتی از بسته جدا می‌شوند و دوباره در تولید ترکیبات پلی‌اتیلن یا پلی‌پروپیلن مورد استفاده قرار می‌گیرند.

در مقابل، لیبل‌های کاغذی (به‌ویژه آن‌هایی که روی بطری‌های شیشه‌ای یا پلاستیکی چسبانده می‌شوند) در فرآیند شستشو از هم می‌پاشند و خمیری بی‌ارزش ایجاد می‌کنند که معمولاً باید به محل دفن زباله فرستاده شود.

جمع‌بندی:

نشانگرها و تگنت‌های جنایی، ابزارهایی بسیار پیشرفته برای اثبات اصالت، جلوگیری از جعل و تشخیص تقلب در محصولات و بسته‌بندی‌ها هستند.

این مواد مانند DNA  مصنوعی برند عمل می‌کنند و حتی در مقادیر ناچیز (در حد یک در میلیارد) می‌توانند کل زنجیره‌ی تأمین را ردیابی و از امنیت آن اطمینان حاصل کنند.

تَگِنت (Taggant) در واقع نوعی نشانگر شیمیایی یا فیزیکی بسیار خاص و منحصربه‌فرد است که در مقادیر بسیار کم به مواد مختلف (مثل مرکب چاپ، پلاستیک، کاغذ، سوخت، دارو یا حتی مواد منفجره) اضافه می‌شود تا بتوان بعدها اصالت، منبع یا مسیر حرکت آن ماده را تشخیص داد.

می‌توان گفت تگنت‌ها مثل DNA مصنوعی عمل می‌کنند — یعنی هرکدام کد مخصوص به خود را دارند و فقط با ابزارهای خاص قابل شناسایی‌اند.

انواع تگنت‌ها:

تگنت‌های فیزیکی:

ذرات بسیار ریز (در حد میکرون) با رنگ یا ساختار خاص هستند که زیر میکروسکوپ یا با لیزر قابل شناسایی‌اند.

مثال: ذرات رنگی چندلایه که فقط در ترکیب خاصی از نور قابل تشخیص‌اند.

تگنت‌های شیمیایی:

ترکیبات مولکولی ویژه‌ای که در سطح یا داخل ماده قرار داده می‌شوند و با آزمایش شیمیایی شناسایی می‌گردند.

تگنت‌های فلورسنت یا نوری:

موادی که فقط زیر نور UV یا مادون قرمز می‌درخشند و برای تأیید سریع اصالت (مثلاً در اسکناس یا بسته دارو) استفاده می‌شوند.

کاربردهای تگنت:

تشخیص اصالت کالا (مثلاً در داروها، مواد غذایی، قطعات خودرو یا بسته‌های لوکس)

جلوگیری از جعل یا تقلب در چاپ، اسکناس و بسته‌بندی

کنترل و رهگیری محصولات در زنجیره‌ی تأمین

شناسایی منبع مواد خطرناک یا انفجاری (در صنایع نظامی یا امنیتی)

مثال ساده:

فرض کنید کارخانه‌ای نوشیدنی تولید می‌کند و برای اطمینان از اصالت، مقدار بسیار کمی از تگنت خاص خود را در هر بطری اضافه می‌کند (مثلاً یک ذره در هر میلیارد ذره).

اگر بعدها کسی بطری‌های تقلبی بسازد، آن‌ها فاقد تگنت کارخانه اصلی خواهند بود و به‌راحتی می‌توان با آزمایش مشخص کرد کدام محصول واقعی و کدام جعلی است.

۱. چاپ اسکناس و اوراق بهادار

در چاپ اسکناس‌ها، چک‌های بانکی و اوراق هویتی، تگنت‌ها داخل مرکب چاپ یا الیاف کاغذ اضافه می‌شوند.

این تگنت‌ها معمولاً از نوع فلورسنت یا مغناطیسی هستند.

فقط بانک مرکزی یا آزمایشگاه‌های خاص می‌توانند با دستگاه مخصوص، وجود آن را تأیید کنند.

در نور عادی دیده نمی‌شوند، اما زیر نور فرابنفش (UV) می‌درخشند یا تغییر رنگ می‌دهند.

مزیت: اگر کسی بخواهد اسکناس جعلی چاپ کند، نمی‌تواند آن تگنت خاص را بازتولید کند، بنابراین جعل به‌راحتی شناسایی می‌شود.

۲. بسته‌بندی دارو و محصولات بهداشتی

شرکت‌های داروسازی از تگنت‌ها برای جلوگیری از جعل دارو استفاده می‌کنند.

تگنت‌ها ممکن است داخل چاپ لیبل، فویل آلومینیومی یا پلاستیک بسته‌بندی قرار داده شوند.

هر شرکت ترکیب شیمیایی خاص خود را دارد، مثل کد DNA مصنوعی.

مأموران با دستگاه کوچک دستی یا حتی اپلیکیشن مخصوص می‌توانند تشخیص دهند محصول اصلی است یا نه.

مزیت: جلوی فروش داروهای جعلی یا تاریخ‌گذشته در بازار گرفته می‌شود.

۳. محصولات آرایشی و لوکس

در برندهای بزرگ مانند Dior یا Estée Lauder، تگنت‌ها در چاپ جعبه، لیبل یا درپوش محصول گنجانده می‌شوند.

مثلاً در مرکب طلایی لوگوی برند مقدار بسیار کمی تگنت خاص وجود دارد.

فروشندگان مجاز می‌توانند با اسکن کردن آن تشخیص دهند که محصول از خط تولید معتبر آمده یا نه.

مزیت: از جعل و پر کردن مجدد بطری‌های عطر یا کرم جلوگیری می‌شود.

۴. مواد صنعتی و سوخت

در صنایع نفت، رنگ یا مواد شیمیایی، تگنت‌ها درون مایع اضافه می‌شوند.

مثلاً در هر بشکه سوخت، مقدار ناچیزی از یک ترکیب شیمیایی خاص (تگنت) حل می‌شود.

اگر بعدها کسی بخواهد سوخت را قاچاق یا با ماده ارزان‌تر مخلوط کند، آزمایشگاه می‌تواند تشخیص دهد چون غلظت تگنت تغییر کرده است.

مزیت: کمک به دولت‌ها برای کنترل قاچاق و ردیابی منبع سوخت.

۵. چاپ و بسته‌بندی محصولات الکترونیک

در جعبه‌های تلفن همراه، لپ‌تاپ یا لوازم جانبی برندهایی مثل Apple یا Samsung، از تگنت درون چسب یا مرکب چاپ بارکدها استفاده می‌شود.

هنگام اسکن در گمرک یا فروشگاه، سیستم می‌تواند تشخیص دهد بسته‌ی اصلی است یا تقلبی.

گاهی تگنت با فناوری  RFID یا  QR Code هوشمند ترکیب می‌شود تا مسیر حمل‌ونقل کالا را در زنجیره تأمین ردیابی کند.

مزیت: کاهش سرقت، جعل و اطمینان از اینکه کالای فروخته‌شده، همان کالای تولیدشده در کارخانه است.

۶. محصولات کشاورزی و غذایی خاص

در برخی کشورها، برای تضمین اصالت عسل طبیعی، زعفران یا چای صادراتی، از تگنت استفاده می‌شود.

تگنت‌ها در لایه بیرونی بسته یا در لیبل امنیتی گنجانده می‌شوند.

مأمور گمرک یا خریدار عمده می‌تواند با اسکن آن، منشأ تولید (Provenance) را ببیند.

مزیت: حفاظت از برندهای غذایی ملی در برابر محصولات تقلبی.