روند تولید اسکناس در ایران
سازمان تولید اسکناس از سال ۱۳۵۱ ه.ش تأسیس و طرح تأسیس چاپخانه‌ای برای چاپ اسکناس تهیه شد.
سال ۱۳۶۱ ساختمان چاپ اسکناس تکمیل و چاپ اسکناس به‌صورت آزمایشی با چاپ اسکناس‌های ۲۰۰ ریالی به‌طور رسمی در ایران آغاز شد. کلیه اسکناس‌های ایران پس از انقلاب تا سال ۱۳۶۲ توسط شرکت توماس دلارو انگلستان چاپ می‌شد، این چاپخانه همچنین تا سال ۱۳۶۷ قسمتی از نیاز کشور به اسکناس را تأمین می‌کرد و قسمتی دیگر نیز توسط چاپخانه سازمان تولید اسکناس و مسکوک تولید می‌شد.
در سال ۱۳۶۷ با راه‌اندازی دو خط تولید دیگر خط تولید اسکناس به چهار واحد رسید و ازآن‌پس تمامی اسکناس‌های جمهوری اسلامی ایران در داخل کشور و در این مجموعه عظیم و پیشرفته تولید شد.
در سال ۱۳۶۸ با توجه به واردات کاغذهای موردنیاز از خارج طرح ساخت کارخانه تولید اسناد بهادار مطرح شد.
در سال ۱۳۷۰ طبق مصوبه هیئت دولت بانک مرکزی اجازه یافت، تجهیزات مربوط به کارخانه کاغذ اسکناس را نیز خریداری کند. در سال ۱۳۷۶ عملیات اجرایی پروژه کارخانه تولید کاغذ اسناد بهادار آغاز شد.
در سال ۱۳۸۱ این کارخانه پس از پشت سر گذاردن تولیدات آزمایشی، به بهره‌برداری کامل رسید و اکنون تمامی مراحل تهیه و تولید اسکناس در داخل کشور انجام می‌گیرد.
| روند چاپ اسکناس در ایران | ||||
| دوره | بانک منتشرکننده | سال انتشار | چاپخانه | کشور |
| اسکناس‌های دوره قاجار | بانک شاهنشاهی | ۱۳۰۲-۱۳۶۹ | چاپخانه برادبری ویلکنسون و شرکاء | انگلستان |
| اسکناس‌های دوره قاجار و اوایل پهلوی | بانک شاهنشاهی | ۱۳۱۰-۱۳۰۳ | چاپخانه برادبری ویلکنسون و شرکاء- چاپخانه واترلو و پسران | انگلستان |
| اسکناس‌های دوره پهلوی اول | بانک ملی ایران | ۱۳۱۵-۱۳۱۱ | شرکت چاپ اسکناس امریکا | امریکا |
| اسکناس‌های دوره پهلوی اول | بانک ملی ایران | ۱۳۲۰-۱۳۱۵ | شرکت چاپ اسکناس فرانسه | فرانسه |
| اسکناس‌های دوره پهلوی دوم | بانک ملی ایران | ۱۳۳۹-۱۳۲۳ | چاپخانه هاریسون | انگلستان |
| اسکناس‌های دوره پهلوی دوم | بانک مرکزی ایران | ۱۳۵۰-۱۳۴۰ | چاپخانه هاریسون | انگلستان |
| اسکناس‌های دوره پهلوی دوم | بانک مرکزی ایران | ۱۳۵۷-۱۳۵۰ | چاپخانه توماس دلارو | انگلستان |
| اسکناس‌های جمهوری اسلامی | بانک مرکزی ایران | ۱۳۶۲-۱۳۵۷ | چاپخانه توماس دلارو | انگلستان |
| اسکناس‌های جمهوری اسلامی | بانک مرکزی ایران | ۱۳۶۷-۱۳۶۲ | سازمان تولید اسکناس و مسکوک بانک مرکزی/ چاپخانه توماس دلارو | ایران/ انگلستان |
| اسکناس‌های جمهوری اسلامی | بانک مرکزی ایران | ۱۳۶۸-۱۳۹۱ | سازمان تولید اسکناس و مسکوک بانک مرکزی | ایران |
طرح اولین اسکناس‌های ایران
یکی از آثار شاخصی که در موزه پول به نمایش گذاشته‌شده است، «طرح اسکناس»های دوره قاجار است. این طرح‌ها در آن دوره در اختیار بانک ناشر قرار داشت و به‌عنوان طرح اصلی برای چاپ اسکناس به کار می‌رفت.
پس از تأسیس بانک شاهنشاهی در زمان ناصرالدین‌شاه، نخستین سری اسکناس‌های ایرانی به سفارش این بانک در کشور انگلستان و توسط چاپخانه «Bradbury Wilkinson and co» در ارقام ۱، ۲، ۳، ۵، ۱۰، ۲۰، ۲۵، ۵۰، ۱۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ تومانی به چاپ رسید. تمامی این اسکناس‌ها به‌استثناء اسکناس هزارتومانی که به‌عنوان پشتوانه در خزانه بانک نگهداری می‌شد، در چرخه معاملات قرار گرفتند.
یکی از ویژگی‌های اسکناس‌های سری اول در ایران این بود که برای اولین و آخرین بار در تاریخ بانکداری ایران، اسکناس‌های ۳ و ۲۵ تومانی چاپ و منتشر شد.
منبع: موزه پول
اسکناس ۲۰ ریالی سال ۱۳۵۸
چند روز پیش، به‌طور تصادفی با یک اسکناس ۲۰ ریالی و یک اسکناس ۵۰ ریالی سال ۱۳۵۸ روبرو شدم. آن روزها هنوز ۲۰ ریال آن‌قدر ارزش داشت که به‌صورت اسکناس چاپ شود و چون در اوایل انقلاب فرصت کافی برای طراحی و چاپ اسکناس جدید نبود و در عین حال می‌بایست پول در دست مردم می‌چرخید، اسکناس‌های موجود از رژیم گذشته را استفاده می‌کردند و روی بعضی از تصاویر یا نقوش آن را با چاپ طرح‌واره‌ای یا نوشته و نقشی می‌پوشاندند. چند سال بعد، دیگر ده‌ریالی آبی‌رنگ و ۲۰ ریالی قهوه‌ای ارزش اسکناس شدن نداشت ولی سکه ده ریالی هنوز بود. سال‌ها بعد اسکناس‌های ۲۰ تومانی و دویست‌تومانی و دوهزارتومانی، به نوبت از رده خارج شدند. امروزه کمترین اسکناسی که از عابر بانک می‌توانی بگیری ۲۰۰ هزارتومانی است. خوب بی‌دلیل هم نیست. چیزهایی که سال ۱۳۵۸ در اوایل انقلاب می‌توانستی با آن اسکناس ۲۰ ریالی بخری، اکنون شاید بتوانی با اسکناس ۲۰۰ هزارتومانی (دو میلیون ریالی) بخری! با یک حساب سرانگشتی می‌توان دید که ارزش پول ملی از سال اول بعد از انقلاب اسلامی تا به امروز، چند هزار برابر کاهش‌یافته و اقتصاد کشور و زندگی مردم ایران چگونه به فنا رفته است!
